Ushbu maqolada
Yangilangan sana: 13-sentyabr 2026-yil
Turkiyada jinoiy surishtiruv yoki sud ishi boʻlgan chet elliklarning eng muhim savollaridan biri — mamlakatda qola olish-olmasligi. Har bir jinoyat ishi avtomatik ravishda chiqarib yuborish natijasini bermaydi. Buning aksicha, "hali sudlanmadim, hech qanday maʼmuriy tartib qoʻllanmaydi" degan fikr ham har qanday holatda toʻgʻri emas. Jinoiy javobgarlik bilan chet ellikning mamlakatda qolishiga oid maʼmuriy baholash turli huquqiy qoidalarga boʻysunadi. 1,2
Bu farq qamoqdan ozod qilingan shaxsning Geri Gönderme Merkezi (GGM)ga olib borilishi yoki oqlangan shaxsning ikamet izni muammosiga duch kelishi holatida ayniqsa muhim boʻladi. Qaysi qaror chiqarilgani, qarorning asosi va rasmiy topshirilgan sanasi aniqlanmasdan toʻgʻri murojaat yoʻlini tanlab boʻlmaydi. Ushbu maqola bir-biriga chalkashtiriladigan tartiblarni va asosiy himoya yoʻllarini tushuntiradi.
Surishtiruv boshlanishi aybdorlik haqidagi qaror emas
Shikoyat asosida shaxsdan gumonlanuvchi sifatida koʻrsatma olinishi jinoyat sodir etilgani aniqlangan degani emas. Prokuratura dalillarni toʻplaydi; yetarli gumon boʻlmaganda ish qoʻzgʻatishni rad etish haqida qaror chiqarishi mumkin. Daʼvo qoʻzgʻatilgan holatda ham sud dalillarni baholaydi. Aybsizlik prezumpsiyasiga koʻra shaxs aybdorligi sud hukmi bilan tasdiqlanguncha aybdor hisoblanmaydi. 3,4
Chet elliklar huquqidagi jamoat tartibi yoki jamoat xavfsizligi bahosi esa har doim ham qatʼiy kuchga kirgan sudlanganlik shartiga bogʻliq emas. YUKKning 54-moddasi doirasida maʼmuriy sabablar alohida koʻrib chiqiladi. Bu holat har qanday xabarning yolgʻiz oʻzi har qanday tartibni oqlaydi degani emas. Shaxsga nisbat berilayotgan holatlar va maʼmuriy qarorning asosi tushunilishi; eʼtirozlar haqiqatan baholanishi kerak. 2,5
Masalan, ishga faqat ismi aralashgan shaxs bilan aniq xatti-harakatlari asoslangan xavfsizlik bahosiga tushgan shaxsning holati bir xil emas. Himoyada faqat "ishim davom etmoqda" deyish oʻrniga ayblov nimadan iborat ekani, shaxsning roli va maʼmuriy asos qanday dalillarga tayangani koʻrib chiqilishi kerak. Fuqarolik yoki millat yolgʻiz oʻzi shaxsiy xavf bahosining oʻrnini bosmaydi.
Sudlanish har doim ham toʻgʻridan-toʻgʻri chiqarib yuborish degani emas
TCKning 59-moddasi sodir etgan jinoyati uchun qamoq jazosiga hukm qilingan chet ellikning holati qonunda koʻrsatilgan ozod qilish va ijro bosqichlarida chiqarib yuborish tartiblari boʻyicha baholanishi uchun İçişleri Bakanlığına xabar qilinishini belgilaydi. Bu yerdagi xabar jinoyat sudi har bir chet ellik haqida bevosita va avtomatik chiqarib yuborish qarorini chiqaradi degani emas. Migratsiya qonunchiligidagi shartlar va toʻsiqlar alohida qoʻllanadi. 1,2
Sudlanishning xususiyati, qaror qatʼiy kuchga kirgan-kirmagani, ijro holati va idora tayangan sabab aniqlanishi kerak. Qonunda turli chiqarib yuborish sabablari boʻlgani uchun, faqat jazo miqdoriga qarab hamma uchun amal qiladigan "bu jazodan past boʻlsa yuborilmaydi" degan chegara chiqarib boʻlmaydi. Maʼmuriy ishga qanday maʼlumot yetkazilgani ham muhim.
Jinoyat ishida advokat olib boradigan himoya bilan chiqarib yuborish qaroriga qarshi qoʻzgʻatiladigan daʼvoning predmeti bir xil emas. Bir xil voqealar bayon qilinsa ham, birida jinoyat unsurlari, ikkinchisida maʼmuriy tartibning asosi va shaxsning himoyalanishi kerak boʻlgan huquqlari muhokama qilinadi. Shu sababli ikki ishning bir-biridan bexabar yuritilishi toʻliqsiz baholashga olib kelishi mumkin.
Qamoqdan ozod qilish bilan GGMdan chiqish farq qiladi
Ozod qilish qarori jinoyat ishi boʻyicha qamoqqa olishning yoki tegishli ushlab turishning tugashiga oiddir. Shaxs haqida alohida ravishda qonunga muvofiq idari gözetim qarori chiqarilgan boʻlsa, ozod qilingandan keyin Geri Gönderme Merkezi (GGM)ga olib borilishi mumkin. Bunday holatda yangi ushlab turishning yuridik asosi jinoyat sudining oldingi qamoqqa olish qarori emas. Alohida qarorning mavjudligi va shartlari koʻrib chiqilishi kerak. 3,2
Geri Gönderme Merkezi (GGM)da boʻlish ham yolgʻiz oʻzi jinoiy jazo emas. Maʼmuriy nazorat chiqarib yuborish jarayoniga bogʻliq va qonuniy shartlari boʻlgan choradir. Har bir chiqarib yuborish qarori uchun majburiy ravishda idari gözetim qoʻllanishi shart emas; muqobil majburiyatlar va shaxsning holatiga mosligi alohida baholanadi. Qarorning faqat shablon iboralardan iboratmi yoki yoʻqmi ekani va aniq asosi muhimdir. 2
Yaqinlarning birinchi qiladigan ishi — shaxs qaysi muassasada ushlab turilganini va qanday qarorlar rasmiy topshirilganini aniqlashdir. Qamoqdan ozod qilish hujjati, chiqarib yuborish qarori va idari gözetim qarori alohida-alohida olinishi kerak. Bir hujjatning borligi ikkinchisi yoʻq degani emas. Qarorlarning advokatga kechiktirmasdan yetkazilishi muddatlarning oʻtkazib yuborilishining oldini oladi.
Oqlov va ish qoʻzgʻatishni rad etish maʼmuriy ishga qanday taʼsir qiladi
Oqlov yoki ish qoʻzgʻatishni rad etish qarori maʼmuriy tartibda tayanilgan jinoyat daʼvosini baholash jihatidan muhim boʻlishi mumkin. Ayniqsa maʼmuriy asos xuddi shu holatlarga tayanayotgan boʻlsa, qarorning asosi, boʻlsa qatʼiy kuchga kirgani haqidagi maʼlumot va dalillarga oid xulosalar idoraga va tegishli sudga taqdim etilishi kerak. Faqat qarorning yakuniy jumlasini bildirish nega foydali ekanini tushuntirish uchun yetarli boʻlmasligi mumkin.
Ammo bu qarorlarning har biri mavjud barcha maʼmuriy tartiblarni oʻz-oʻzidan bekor qilmaydi. Idora boshqa qonuniy sababga ham tayangan boʻlishi yoki tartibni bekor qilish uchun alohida ariza talab etilishi mumkin. Buning aksicha, jinoyat ishidagi natijani umuman baholamay shaxsni aybdor deb qabul qiluvchi asos ham aybsizlik prezumpsiyasi va samarali sud tekshiruvi nuqtai nazaridan muammo tugʻdirishi mumkin. Voqea va asoslar birgalikda koʻrib chiqilishi kerak. 4,2,5
Hukmni eʼlon qilishni keyinga qoldirish ham oqlov bilan bir xil qaror emas. CMKning 231-moddasidagi oʻziga xos oqibatlari hisobga olinishi, faqat shu qaror bor deb qatʼiy aniqlangan aybdorlik tilidan foydalanilmasligi kerak. Bu sohadagi qoida 2026-yil iyulda qaytadan oʻzgargani sababli, eski izohlarning sanaga qaralmay qoʻllanishi toʻgʻri boʻlmaydi. Maʼmuriy baholashda qarorning haqiqiy yuridik holati asos qilib olinishi kerak. 6,4
Chiqarib yuborish qaroriga qarshi yetti kunlik muddat
YUKKning 53-moddasiga binoan chiqarib yuborish qaroriga qarshi, qaror rasmiy topshirilgan kundan boshlab yetti kun ichida maʼmuriy sudga murojaat qilish mumkin. Bu muddat jinoyat ishining yakunlanishini kutmaydi. "Avval oqlov olaylik, keyin daʼvo qoʻzgʻatamiz" degan fikr jiddiy huquq yoʻqotishiga olib kelishi mumkin. Rasmiy xabarnomaning mazmuni va sanasi darhol tekshirilishi; qilingan murojaat qarorni chiqargan organga ham maʼlum qilinishi kerak. 2,7
Qonun chet ellikning roziligi istisno boʻlgan holda, daʼvo qoʻzgʻatish muddati ichida yoki daʼvo qoʻzgʻatilgan boʻlsa sud muhokamasi yakunlanguncha chiqarib yuborish amalga oshirilmasligini nazarda tutadi. Bu kafolat Geri Gönderme Merkezi (GGM)dan avtomatik ozod qilinish yoki oʻz-oʻzidan ikamet izni berilishini anglatmaydi. Chiqarib yuborish bilan idari gözetim oʻrtasidagi farq bu yerda ham saqlanishi kerak. 2,7
Shaxsning tushunmaydigan tildagi hujjatni imzolashi rozilik yoki rasmiy xabarnoma mazmuni boʻyicha nizo tugʻdirishi mumkin. Ayniqsa ixtiyoriy qaytish yoki yuborilishga rozilikni oʻz ichiga oladi deyilgan hujjatlar tarjima qilinib tushunilishi kerak. Bosim yoki notoʻgʻri xabardor qilish daʼvosi boʻlsa, bu qachon, kim tomonidan va qanday amalga oshirilgani kechiktirmasdan advokatga va tegishli organga yetkazilishi lozim.
Maʼmuriy nazoratga qarshi murojaat alohida
Maʼmuriy nazorat qaroriga qarshi sulh ceza hâkimliğiga murojaat qilish mumkin. Bu murojaat idari gözetim'ni oʻz-oʻzidan toʻxtatmaydi. Qonundagi besh kunlik muddat hakimning koʻrib chiqishni yakunlashi uchun nazarda tutilgan; chet ellik murojaat huquqidan faqat besh kun ichida foydalanishi mumkin deb oʻqilmasligi kerak. Shartlar oʻzgargan yoki bartaraf etilgan holatda qayta murojaat qilish ham mumkin. 2,7
Geri Gönderme Merkezi (GGM)dagi idari gözetim uchun qonunda olti oylik yuqori chegara va muayyan sabablarga koʻra koʻpi bilan yana olti oyga uzaytirish imkoniyati belgilangan. Uzaytirish hamma uchun avtomatik emas; chet ellikning hamkorlik qilmasligi yoki oʻz mamlakati haqida toʻgʻri maʼlumot yoxud hujjatlarni bermasligi sababli tartiblarning yakunlanmasligi kabi qonuniy shartlar talab etiladi. Bundan tashqari idari gözetim'ning davom etishiga oid baholash muntazam oʻtkazilishi kerak. 2,7
Murojaatda doimiy manzil, oilaviy rishtalar, sogʻliq holati, shaxsni tasdiqlovchi hujjatlar va muqobil majburiyatlar nega yetarli boʻlishi tushuntirilishi mumkin. Bularning hech biri yolgʻiz oʻzi har bir ishda ozod boʻlish kafolati emas; ammo shaxsiy baholash oʻtkazilishiga yordam berishi mumkin. Advokat yordamidan foydalanish imkoniyati va moliyaviy imkoni boʻlmagan shaxslar uchun tegishli yuridik yordam qoidalari ham koʻrib chiqilishi kerak. 2
Yuboriladigan mamlakatdagi xavf va oilaviy hayot
YUKKning 4 va 55-moddalari qaytarmaslik hamda muayyan shaxslar haqida chiqarib yuborish qarori chiqarilmasligiga oid kafolatlarni oʻz ichiga oladi. Qiynoq, gʻayriinsoniy muomala yoki hayotga tahdid soluvchi xavflar kabi masalalar aniq koʻrsatilishi kerak. Jamoat tartibi daʼvosining mavjudligi qiynoq xavfi boʻlgan joyga yuborish taqiqini bekor qilmaydi. Sogʻliq va boshqa maxsus holatlar ham qonuniy shartlari doirasida baholanishi lozim. 2
Mamlakatda umumiy muammolar boʻlishi muhim kontekst berishi mumkin; ammo shaxsning oʻz xavfi va buni qoʻllab-quvvatlovchi hujjatlar ham tushuntirilishi kerak. Tahdid qaydlari, oldingi murojaatlar, tibbiy hujjatlar va oilaga oid maʼlumotlar ishda maʼnoli tarzda bogʻlanishi lozim. Fuqarolikka tayanib hammaga bir xil natija vaʼda qilish toʻgʻri emas.
Turkiyada turmush oʻrtogʻi yoki bola boʻlishi ham baholashga qoʻshiladi; yolgʻiz oʻzi mutlaq qolish huquqini yaratmaydi. Konstitutsiyaviy sudning oilaviy hayotga oid yondashuvida oilaviy rishtalar bilan jamoat manfaati oʻrtasida aniq holat asosida muvozanat oʻrnatilishi muhim. Bolaning yoshi, parvarish munosabati va birga yashashning haqiqiyligi kabi holatlar shu sababli faqat ism roʻyxati sifatida emas, izohlari va hujjatlari bilan taqdim etilishi kerak. 5
Yashash ruxsatnomasi va sayohat boʻyicha yakuniy tekshiruv
Jinoyat ishining davom etishi oʻz-oʻzidan ikamet izni'ni bermaydi. Ozod qilish yoki chiqarib yuborish tartibiga qarshi daʼvo qoʻzgʻatish ham mavjud ruxsat muddatini avtomatik uzaytiradigan qoida sifatida baholanmasligi kerak. Bundan tashqari jinoyat ishida chet elga chiqish taqiqi shaklida sud nazorati (adli kontrol) boʻlsa, sayohat haqida qaror qabul qilishdan oldin uning holati tekshirilishi lozim. Maʼmuriy va sud majburiyatlari birgalikda koʻrilishi kerak. 3,2
Hujjatlarni tayyorlashda qarorlar, rasmiy xabarnomalar, pasport, ruxsat yoki himoya hujjatlari, oila va tibbiy qaydlar bir joyga toʻplanishi kerak. Jinoyat ishidagi har bir yangilikning tegishli maʼmuriy ishga yetkazilishi taʼminlanishi lozim. Eng muhim qadam — "ozod boʻldi" yoki "ishi bor" kabi umumiy iboralar bilan cheklanmay, qaysi qaror qanday natija berganini aniqlash va har bir murojaatni oʻz muddatida qilishdir.
Manbalar
Manbalar 13-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra tekshirilgan. Matndagi raqamlar quyidagi manbalarga havola qiladi.
[1] 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu. Xususan 20–21, 30, 37–39, 59, 73, 80, 106–107, 132–134, 157–158, 168 va 204–207-moddalar. KS Law qonun matni. Manbaga kirish
[2] 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu. Xususan 4, 46, 48–49 va 52–59-moddalar. Mevzuat Bilgi Sistemi matnining ODTÜ tomonidan nashr etilgan nusxasi. Manbaga kirish
[3] 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu. Xususan 48, 91, 95, 100–101, 109, 147–150, 154, 158, 202, 234 va 324-moddalar. Manbaga kirish
[4] Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. Xususan 17, 19, 20, 36 va 38-moddalar. Anayasa Mahkemesi qonunchilik sahifasi. Manbaga kirish
[5] Anayasa Mahkemesi. Özel ve Aile Hayatına Saygı Hakkı, 2020, 1-jild. Chet elliklarning chiqarib yuborilishi va mamlakatga kirish taqiqiga oid qarorlar. Manbaga kirish
[6] 7589 sayılı Kanun. Qabul qilingan 16-iyul 2026-yil; Resmî Gazete 31-iyul 2026-yil, 33326-son. Xususan 13, 15-moddalar, vaqtinchalik 1/6–7-modda va kuchga kirishga oid 26-modda. TBMM qabul qilgan matn. Manbaga kirish
[7] Göç İdaresi Başkanlığı. Sınır Dışı Etme. Qarorlar, sud yoʻli, idari gözetim va muddatlar. Manbaga kirish