Ushbu maqolada
Yangilangan sana: 13-sentyabr 2026-yil
Turkiyada politsiya tomonidan koʻrsatma berishga chaqirilish yoki yaqinining ushlab turilganini bilish, ayniqsa turk tili yetarlicha bilinmasa, xavotir tugʻdirishi mumkin. Birinchi daqiqada qilinishi kerak boʻlgan ish — qanday tartibga duch kelinganini bilish va himoya huquqlaridan foydalanishdir. Ushlab turilish aybdorlik aniqlangani degani emas. Chet ellik boʻlish ham advokat, tarjimon va adolatli sud muhokamasi kafolatlarini bekor qilmaydi. 1,2
Ushbu maqola voyaga yetganlar uchun umumiy jinoyat ishlarini yuritish doirasini tushuntiradi. Bolalar va qonunda maxsus tartib nazarda tutilgan surishtiruvlar alohida baholanishi kerak. Qoʻllanadigan muddatni faqat shaxsning fuqaroligiga qarab belgilash yoki har bir ushlab turish tartibi uchun bir xil natijani kutish toʻgʻri emas.
Koʻrsatma berishga chaqirilish bilan ushlab turilish orasidagi farq
Koʻrsatma berishga taklif — shaxsni muayyan voqea haqida tinglash uchun chaqirishdir. Chaqirilgan shaxs gumonlanuvchi, jabrlanuvchi yoki guvoh boʻlishi mumkin; bu maqomlar bir xil huquq va majburiyatlarga ega emas. Chaqiruv qogʻozida qaysi voqea sababli chaqirilgani tushunilishi muhim. Telefon orqali qilingan xabarda ham qoʻngʻiroq qilgan boʻlinma va ish maʼlumotining rasmiy aloqa kanallari orqali tasdiqlanishi foydali boʻladi. Chaqiruvni eʼtiborsiz qoldirish oʻrniga maqom va tartibni bilib harakat qilish kerak. 1
Ushlash — shaxsning qonuniy sabablarga koʻra erkinligining amalda cheklanishidir. Ushlab turish esa ushlangan shaxsning surishtiruv tartiblari uchun saqlanishini anglatadi. Qamoqqa olish bulardan farq qiladi; hakim yoki sud qarorini talab qiladigan himoya choradir. Politsiya boʻlimiga olib borilgan har bir shaxs qamoqqa olingan deb aytib boʻlmaydi. Xuddi shunday, prokuraturaga yuborilish ham albatta qamoqqa olish qarori chiqariladi degani emas. 1,3
Ushlangan vaqt, olib borilgan boʻlinma va qilingan xabarlar keyingi yuridik baholashda muhim. Yaqini qayerdaligini izlayotgan shaxsning ism va familiyaning pasportdagi yozilishini, tugʻilgan sanasini va maʼlum boʻlsa chet ellik shaxs raqamini tayyor tutishi izlashni osonlashtiradi. Ijtimoiy tarmoqdan olingan toʻliqsiz maʼlumotlar oʻrniga vakolatli boʻlinmadan yoki ishni koʻrayotgan advokatdan maʼlumot olinishi kerak.
Ayblovni bilish va tushunarli tarzda xabardor qilinish
Koʻrsatma yoki soʻroqdan oldin shaxsga qoʻyilgan ayblov tushuntirilishi va asosiy huquqlari bildirilishi kerak. Shaxsning faqat jinoyat nomini eshitishi voqea nima ekanini tushungani degani boʻlmasligi mumkin. Qaysi sanadagi qaysi xatti-harakati sababli tinglanayotganini tushunmagan shaxs izoh va kerak boʻlsa tarjimon soʻrashi lozim. Savol tushunilmaganini bildirish voqea haqida javob berishdan farq qiladi. 1
Guvoh sifatida chaqirilgan shaxsning holati ham diqqat bilan koʻrib chiqilishi kerak. Guvohning umuman rost gapirish majburiyati bor; buning aksicha, oʻzini yoki qonunda koʻrsatilgan yaqinlarini jinoiy javobgarlikka tortishi mumkin boʻlgan savollar boʻyicha javob berishdan tiyilish huquqi boʻlishi mumkin. Shu sababli gumonlanuvchiga tegishli jim turish huquqini barcha guvoh savollariga qoʻllanadigan cheksiz huquq kabi tushuntirish toʻgʻri boʻlmaydi. Maqom oʻzgarsa, unga bogʻliq huquqlar ham tushuntirilishi kerak. 1
Turk tili yetarlicha bilinmasa tarjimon
Kundalik xaridda turkcha gaplasha olish jinoyat ishidagi ayblov va batafsil savollarni tushuna olish bilan bir xil emas. Sanalar, pul harakatlari, texnik iboralar yoki hujjat mazmuni notoʻgʻri tushunilishi mumkin. Shaxs oʻzini yetarli darajada ifoda eta olmasa, bu ehtiyojni ochiq bildirishi; ishlatilayotgan til yoki shevaning tushunilmagan holatlari bayonnomada aks ettirilishi kerak. 1,2
CMKning 202 va 324/5-moddalari doirasida turk tilini bilmaydigan shaxs uchun zarur tarjimon yordami bilan turk tilini bilsa ham sud majlisida oʻzini boshqa tilda yaxshiroq ifoda etmoqchi boʻlgan sudlanuvchiga oid maxsus qoida har xil. Birinchi holatda tayinlangan tarjimon xarajati Davlat Gʻaznasi tomonidan qoplanadi. Ikkinchi holatning qamrovi va xarajat tartibi boshqacha. "Chet ellik har bir shaxs xohlagan tarjimonini bepul olib keladi" shaklidagi umumlashtirish qilinmasligi kerak. 1,2
Doʻst yoki yaqinning yordam berishi tartibga muvofiq tarjimon tayinlanishining oʻrnini bosadi degan taxmin bilan harakat qilishni oqlamaydi. Tarjimon aytilganlarni tarjima qilishi; shaxs oʻrniga himoya qurmasligi, javoblarni qisqartirib maʼnosini oʻzgartirmasligi kerak. Koʻrsatma oxirida bayonnoma mazmuni ham tushunilishi lozim. Tarjimada muammo boʻlsa, advokatga va tartibni bajarayotgan organga darhol bildirilishi kerak.
Advokat bilan uchrashuv va himoyachi tayinlanishi
Gumonlanuvchi yoki sudlanuvchining advokati jinoyat ishlarini yuritishda "müdafi" (himoyachi) deb ataladi. Shaxs oʻz advokatini tanlashi mumkin. Himoyachi tanlay olmasligini bildirib talab qilgan holatda baro orqali tayinlanadi. Qonunda koʻrsatilgan bolalik, himoyaga toʻsqinlik qiluvchi maxsus holatlar va muayyan ogʻirlikdagi jinoyatlar boʻyicha talab qilinmasdan ham himoyachi tayinlanishi mumkin. Chet elliklar jinoyat ishlarini yuritishdagi bu kafolatlardan foydalanishi mumkin. 1,2
Qoida tariqasida ushlab turilgan shaxs himoyachisi bilan ishonchnomasiz, gaplashilganlarni boshqalar eshitmaydigan muhitda uchrashishi mumkin. Qonunda sanab oʻtilgan baʼzi surishtiruvlarda prokurorning talabi va hakim qarori bilan uchrashuvning cheklangan muddatga kechiktirilishiga oid istisno bor; bu muddat ichida koʻrsatma olinmaydi. Bu maxsus qoida barcha ishlarda advokat bilan uchrashuvga toʻsqinlik qilinishi mumkin degani emas. 1
Advokat soʻrash aybdorlik belgisi emas. Advokatning vazifasi tartibning qonuniyligini baholash, shaxsning ayblovni tushunishiga yordam berish va foydasiga dalillar toʻplanishini talab qilishdir. Advokatning boʻlishi ham muayyan natija kafolati emas. Himoya ishdagi maʼlumotlar va shaxsning haqiqiy bayoni asosida qurilishi kerak.
Jim turish huquqi va bayonnomani imzolash masalasi
Gumonlanuvchi yoki sudlanuvchining oʻziga qoʻyilgan ayblov haqida izoh bermaslik huquqi bor. Buning aksicha, shaxsiga oid savollarga toʻgʻri javob berish majburiyati mavjud. Jim turish huquqi notoʻgʻri shaxs maʼlumotini bildirish yoki haqiqatga zid hujjat taqdim etish huquqi emas. Izoh berilsinmi-yoʻqmi degan masalaga ayblov va mavjud maʼlumotlar tushunilgandan keyin qaror qilinishi muhim. 1,3
Koʻrsatma beriladigan boʻlsa, shaxsning koʻrmagan voqeani koʻrgandek bayon qilishi, eslamagan sanani taxmin qilib qatʼiylashtirishi yoki boshqaning bayonini oʻz maʼlumoti kabi taqdim etishi himoyani kuchaytirmaydi. "Bilmayman", "eslamayman" va "bu maʼlumot menga keyinroq aytilgan" degan iboralar haqiqatni aks ettirsa, bir-biridan farqli va maʼnoli izohlardir. Koʻrsatma matni bularni toʻgʻri yetkazishi kerak.
Bayonnoma imzolanishidan oldin mazmuni oʻqilishi yoki tarjima qilinib tushunilishi kerak. Notoʻgʻri sana, toʻliqsiz izoh yoki aytilmagan jumla boʻlsa, tuzatilishi talab qilinishi lozim. Imzodan tiyilgan holatda buning sababi bayonnomaga yoziladi. Ammo imzo qoʻymaslik koʻrsatma olish tartibini yoki ishdagi boshqa dalillarni oʻz-oʻzidan bekor qilmaydi. 1
CMKning 148-moddasi erkin irodani buzadigan koʻrsatma olish usullarini taqiqlaydi. Bundan tashqari himoyachisiz ichki ishlar organlari olgan koʻrsatma hakim yoki sud huzurida tasdiqlanmasa hukmga asos qilib olinmasligi belgilangan. Bu kafolat "advokatsiz aytilgan hech bir soʻzning hech qanday taʼsiri boʻlmaydi" shaklida tushunilmasligi kerak. Tartib buzilishining turi va ishdagi boshqa dalillar alohida koʻrib chiqiladi. 1
Yaqinlarga xabar berish va tibbiy ehtiyojlar
Ushlash, ushlab turish yoki ushlab turish muddatining uzaytirilishi holatida shaxsning yaqiniga yoki belgilagan shaxsiga xabar berilishiga oid qoidalar bor. Chet ellik shaxs yozma ravishda qarshilik bildirmasa, holati fuqarosi boʻlgan davlatning konsulligiga ham maʼlum qilinadi. Konsullikka xabar berish bilan oilaga xabar berish alohida tartiblardir. Ayniqsa oʻz mamlakatiga oid himoya xavotiri boʻlgan shaxsning konsullikka xabar berish boʻyicha irodasini ochiq bildirishi muhim. 1,3
Muntazam dori ishlatish, jiddiy kasallik, homiladorlik, nogironlik yoki jarohat boʻlsa, bular kechiktirmasdan bildirilishi kerak. Ushlash va ushlab turish jarayonlarida tibbiy koʻrik nazarda tutilgan. Shafqatsiz muomala daʼvosi yoki sogʻliq muammosi shifokorga ochiq bayon qilinishi va qayd etilishi talab qilinishi lozim. Yaqinlar ham maʼlum kasalliklar va retsept maʼlumotlarini tegishli boʻlinmaga va advokatga yetkazishi mumkin. 3
Ushlab turish qancha davom etadi va keyin nima boʻladi
Umumiy qoida sifatida ushlab turish muddati ushlangan paytdan boshlab 24 soatdan oshmaydi; eng yaqin hakim yoki sudga yuborish uchun zarur yoʻl vaqti bundan tashqarida va 12 soatdan oshmaydi. Bular har bir ishda avtomatik ishlatiladigan umumiy kutish muddati emas. Guruh boʻlib sodir etilgan jinoyatlarda va maxsus qonuniy holatlarda boshqa qoidalar boʻlgani uchun ish boʻysunadigan tartib alohida tekshirilishi kerak. 1,3
Ushlash, ushlab turish va uzaytirish tartiblariga qarshi ozod qilinishni taʼminlash maqsadida sulh ceza hâkimliğiga murojaat yoʻli bor. Tartib oxirida shaxs ozod qilinishi yoki prokuraturaga yuborilishi mumkin. Qamoqqa olish uchun esa kuchli jinoyat gumonini koʻrsatuvchi aniq dalillar, qonuniy qamoqqa olish sababi va mutanosiblik bahosi talab etiladi. Sud nazorati (adli kontrol) ham ishga qarab koʻrib chiqiladigan variantdir. 1
Chet ellik shaxs ozod qilinganda, bundan tashqari migratsiya qonunchiligi doirasida tartib qoʻllanganmi-yoʻqmi, bilinishi kerak. Jinoyat ishidagi ozod qilish qarori bilan chiqarib yuborish yoki Geri Gönderme Merkezi (GGM)dagi idari gözetim qarori har xil. Qandaydir yangi qaror rasmiy topshirilsa, hujjatning nusxasi olinishi va murojaat yoʻli alohida baholanishi lozim. 4,5
Yaqinlar uchun qisqa tayyorgarlik
Shaxsiy maʼlumotlar, maʼlum ushlash vaqti va joyi, tegishli boʻlinma nomi, sogʻliq ehtiyojlari va mavjud hujjatlar bir joyga toʻplanishi kerak. Murojaat qilingan organ va olingan maʼlumotlar sanalari bilan qayd etilishi lozim. Bir nechta shaxs turli maʼlumot yetkazayotgan boʻlsa, noaniqliklar ish hujjatlari orqali bartaraf etilishi kerak. Har bir tartibda shaxsning tushunadigan tilida xabardor qilinishi va oʻz irodasining toʻgʻri qayd etilishi asos qilib olinishi lozim.
Ushbu maqola umumiy maʼlumot berish uchun. Aniq holatda ayblov, shaxsning yoshi, ushlash sababi va tartib sanasidagi qonunchilik birgalikda baholanishi kerak.
Manbalar
Manbalar 13-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra tekshirilgan. Matndagi raqamlar quyidagi manbalarga havola qiladi.
[1] 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu. Xususan 48, 91, 95, 100–101, 109, 147–150, 154, 158, 202, 234 va 324-moddalar. Manbaga kirish
[2] Adalet Bakanlığı. Adli Yardım Bilgilendirme Sayfası. Jinoyat ishlarini yuritishda chet elliklarning huquqlari va tarjimon xarajatlari. Manbaga kirish
[3] Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği. Xususan 6, 8–9, 13, 20 va 23-moddalar. Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Dairesi nashri. Manbaga kirish
[4] 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu. Xususan 4, 46, 48–49 va 52–59-moddalar. Mevzuat Bilgi Sistemi matnining ODTÜ tomonidan nashr etilgan nusxasi. Manbaga kirish
[5] Göç İdaresi Başkanlığı. Sınır Dışı Etme. Qarorlar, sud yoʻli, idari gözetim va muddatlar. Manbaga kirish