Ushbu maqolada
Yangilangan: 12-sentyabr 2026-yil
Turkiyada qolishga ehtiyoj sezgan chet ellik uchun asosiy savol baʼzan "Qaysi ikamet izni turiga ariza bera olaman?" emas, "Mamlakatimga qayta olmasam-u, mavjud ruxsatim tugasa nima boʻladi?" degan savoldir. Urush, shaxsiy xavfsizlikka tahdid, ogʻir kasallik yoki bolaning parvarishga ehtiyoji bu savolni shoshilinch holga keltirishi mumkin. Insonparvarlik ikamet izni 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK)ning 46 va 47-moddalarida ana shunday maxsus holatlarga javob berish uchun belgilangan.
Boshlangʻich nuqta aniq: Qonunda insonparvarlik ikamet izni'ni olishi mumkin boʻlgan mamlakatlarning yopiq roʻyxati yoʻq. Qozogʻiston fuqarolari ham boshqa olti mamlakat fuqarolari kabi bu ruxsat doirasiga kirishi mumkin. Ammo hech qanday fuqarolik yolgʻiz oʻzi ruxsat kafolati emas. Hal qiluvchi narsa — shaxs holatining qonundagi sabablar bilan bogʻlanishi va aniq maʼlumotlar bilan tushuntirilishidir. [1]
Ushbu maqoladagi mamlakat boʻlimlari fuqaroliklarga qarab qabul qilish darajasi yoki oʻrnashgan ruxsat taqsimotini bermaydi. Ommaga ochiq qarorlar va mamlakat hisobotlari qaysi yuridik masalalar koʻrib chiqilishi kerakligini koʻrsatadi; biror asos barcha arizalarda qabul qilinishini koʻrsatmaydi. Quyidagi misollar ham aksi aytilmasa, amalga oshgan ruxsat qarorlari emas, individual baholashni tushuntiruvchi namunaviy holatlardir.
Insonparvarlik ikamet izni'ning qonuniy asoslari
YUKKning 46-moddasi boshqa yashash ruxsatnomalarini berishdagi shartlar talab qilinmasdan qoʻllanadigan yettita asosni nazarda tutadi. Ularning keng ifodalar bilan yozilgani idoraga baholash maydonini qoldiradi; ammo qaror shaxsning haqiqiy holatini hisobga olishi va yuridik tekshiruvga ochiq boʻlishi kerak. Ilmiy adabiyotda ham bu ruxsatning oddiy yashash turlaridan farq qiluvchi xususiyati va sud nazoratining ahamiyati taʼkidlanadi. [2]
Bolaning ustuvor manfaati: bolaning xavfsizligi, sogʻligʻi, parvarishi va rivojlanishi nuqtai nazaridan Turkiyada qolish nega zarurligi baholanadi. Bolaning Turkiya fuqarosi boʻlishi shart emas. Buning aksicha, faqat Turkiyada tugʻilgan boʻlish yoki maktabga qabul qilingan boʻlish ham har bir ishda bir xil natija bermaydi.
Chiqishning amalga oshirib boʻlmasligi yoki oqilona koʻrilmasligi: chiqarib yuborish yoki kirish taqiqi qarori boʻlgan shaxsning Turkiyadan chiqishi amalga oshirib boʻlmasa yoki ketishi oqilona yoxud mumkin koʻrilmasa, bu band kun tartibiga chiqishi mumkin. Haqiqiy sayohat toʻsigʻi, mamlakatga qabul qilinish muammosi yoki shaxsiy sharoitlar tushuntirilishi kerak. Shaxsning shunchaki qaytishni istamasligi yetarli izoh emas.
YUKKning 55-moddasi doirasida chiqarib yuborish qarori chiqarilmasligi: yuboriladigan joyda oʻlim jazosi, qiynoq yoki gʻayriinsoniy yoxud qadr-qimmatni kamsituvchi muomala xavfi borligi haqida jiddiy dalillar; jiddiy sogʻliq muammosi, yosh yoki homiladorlik sababli sayohatning xavfli boʻlishi; hayot uchun xavfli kasallik davolanishining davom etishi va yuboriladigan mamlakatda davolanish imkoniyatining yoʻqligi shu doirada muhim. Qoʻllab-quvvatlash jarayonidan foydalanayotgan odam savdosi qurbonlari hamda davolanishlari yakunlanguncha psixologik, jismoniy yoki jinsiy zoʻravonlik qurbonlari ham 55-moddada alohida belgilangan.
Muayyan tartiblarga qarshi daʼvo qoʻzgʻatilishi: Qonunning 53, 72 va 77-moddalariga binoan amalga oshirilgan tartiblarning sudga olib chiqilishi yana bir sababdir. Bu qoida har qanday daʼvoni qamramaydi; masalan, qandaydir qarz daʼvosining davom etishi oʻz-oʻzidan bu band doirasiga kirmaydi.
Birinchi boshpana mamlakati yoki xavfsiz uchinchi mamlakatga yuborish tartiblari: ariza beruvchining bu mamlakatlarga qaytarilishiga oid tartiblar davom etayotganda ruxsat kun tartibiga chiqishi mumkin.
Shoshilinch sabablar va davlat ehtiyojlari: shoshilinch sabablarga koʻra yoki mamlakat manfaatlari, jamoat tartibi va jamoat xavfsizligi nuqtai nazaridan Turkiyaga kirishiga va qolishiga ruxsat berilishi kerak boʻlgan shaxsning toʻsiq hosil qiluvchi holatlar sababli boshqa yashash ruxsatnomalarini ololmasligi alohida sababdir.
Favqulodda holatlar: urush va shunga oʻxshash ogʻir voqealar shu sarlavha ostida baholanishi mumkin. Ammo "mamlakatimda muammo bor" shaklidagi umumiy ifoda oʻrniga voqeaning shaxsning qaytishiga va hayotiga taʼsiri koʻrsatilishi kerak. [3]
Bu sabablardan birining ilgari surilishi avtomatik qabul qilinish degani emas. Boshqa yashash turlaridagi shartlarning talab qilinmasligi insonparvarlik asosi va shaxsning kimligi tekshirilmaydi degani ham emas. Arizaning kuchi voqea bilan tegishli qonun qoidasi oʻrtasidagi bogʻlanishning aniqligida.
Insonparvarlik ikamet izni va himoya maqomlari orasidagi bogʻliqlik
Insonparvarlik ikamet izni — ikamet izni'dir. Xalqaro himoya esa taʼqib yoki jiddiy zarar xavfi oldida qonundagi shartlarga koʻra baholanadigan alohida himoya tartibidir. Vaqtinchalik himoya ham ommaviy oqim sharoitida boshqa qoidalar bilan yuritiladi. Bu yoʻllarning maqsadi, ariza tartibi va beradigan huquqlari bir xil emas. [4]
Masalan, oʻz mamlakatida siyosiy qarashi sababli qiynoqqa duchor boʻlishidan qoʻrqadigan shaxs uchun masala faqat yashash kartasi emas; xalqaro himoya va qaytarmaslik majburiyati ham koʻrib chiqilishi kerak. YUKKning 4-moddasidagi qaytarmaslik taqiqi shaxsda insonparvarlik yashash kartasi boʻlishiga bogʻliq emas. Insonparvarlik ikamet izni'ni soʻrash uchun mavjud himoya arizasidan voz kechish kerak degan taxmin bilan harakat qilinmasligi lozim.
Sogʻliq jihatidan ham farq muhim. Turkiyada rejali davolanmoqchi boʻlgan shaxs uchun qisqa muddatli ikamet izni koʻrib chiqilishi mumkin. Sayohatning jiddiy xavf tugʻdirishi yoki hayot uchun xavfli kasallikning davom etayotgan davolanishi yuboriladigan mamlakatda boʻlmasligi esa 55 va 46-moddalar boʻyicha boshqacha tekshiruvni talab qiladi. Har bir kasallik yoki har bir homiladorlik oʻz-oʻzidan insonparvarlik ikamet izni sababi boʻlmaydi. [5]
Chiqarib yuborish qaroridan keyin aniqlangan baʼzi toʻsiqlar uchun aniqroq qoida bor. Amaliy nizomning 57/2-moddasi shaxsda YUKKning 55/1-b yoki c bandi doirasidagi sogʻliq va sayohat toʻsiqlari borligi aniqlangan holatda chiqarib yuborish qarori qoʻllanmasligini va insonparvarlik ikamet izni berilishini belgilaydi. 57/1-modda esa 55/1-a bandi doirasidagi xavfda uchinchi mamlakatga yuborish ehtimolining baholanishini; bu mumkin boʻlmagan holatda qarorning qoʻllanmasligini va ruxsat berilishini nazarda tutadi. Bu maxsus qoidalar sababli barcha ishlarni cheksiz maʼmuriy ixtiyor maydoni deb koʻrish toʻgʻri emas. [6]
Rossiya fuqarolarida shaxsiy xavfning baholanishi
Rossiya fuqarolari uchun urushning mavjudligi bilan ariza beruvchining shaxsiy holati bir-biridan ajratilishi kerak. BMT Maxsus maʼruzachisining 2025-yilgi Rossiya hisoboti urushga qarshi fikr bildirish va muxolif faoliyat bilan bogʻliq bosim hamda ogʻir huquqbuzarliklarni koʻrib chiqadi. Bu hisobot shaxsiy daʼvoning kontekstini qoʻllab-quvvatlashi mumkin; barcha Rossiya fuqarolari bir xil xavf ostida ekanini yoki Turkiyada avtomatik insonparvarlik yashash huquqi borligini koʻrsatmaydi. [7]
Urushga qarshi faoliyati sababli unga nisbatan tartib qoʻllangan, shaxsiy tahdid olgan yoki qaytganda shafqatsiz muomalaga duchor boʻlishini aniq maʼlumotlar bilan tushuntirgan shaxs uchun YUKKning 4, 55 va 46-moddalari birgalikda koʻrib chiqilishi kerak. Chaqiruv yoki surishtiruv hujjatlari, oldingi ushlab turish haqidagi maʼlumotlar, ommaga ochiq faoliyat va shaxsga qaratilgan tahdidlar baholashning qismlari boʻlishi mumkin. Hujjat taqdim etib boʻlmasa, buning sababi va voqealarning izchil bayoni muhim. [8]
Faqat harbiy xizmat yoshida boʻlish, iqtisodiy sanksiyalardan taʼsirlanish yoki Turkiyada yashashni afzal koʻrish qonundagi insonparvarlik sabablarining oʻrnini bosmaydi. Buning aksicha, Rossiya fuqarosi boʻlgan bolaning ogʻir davolanishga ehtiyoji yoki ota-onasidan ajralishi keltirib chiqaradigan aniq zarar siyosiy xavfdan mustaqil ravishda baholanishi mumkin. Bir xil pasport koʻtarib yurgan ikki shaxsning ishi shu sababli har xil yakunlanishi mumkin.
Ukraina fuqarolarida urushning shaxsiy taʼsiri
Ukraina boʻyicha qurolli toʻqnashuv, joyidan koʻchirilish va xavfsiz qaytish yoʻlidagi toʻsiqlar asosiy tekshiruv sohalaridir. BMTning Inson huquqlari monitoringi missiyasining 2026-yil mart hisoboti bosib olingan hududlardan majburan koʻchirishni va qaytishda duch kelinadigan toʻsiqlarni koʻrib chiqadi. UNHCR Turkiya maʼlumotnomasi ham Ukrainadan kelganlar uchun yashash va himoya variantlarini tegishli organlar bilan baholashga yoʻnaltiradi. [9]
Arizada faqat Ukraina pasporti taqdim etilishi oʻrniga, shaxs qayerda yashagani, oʻsha hududdagi dolzarb sharoitlar, uy-joyi yoki oilasiga yeta olishi va xavfsiz qaytishiga toʻsqinlik qiluvchi holatlar tushuntirilishi kerak. Joyidan koʻchirilish hujjatlari, oldingi manzil qaydlari, evakuatsiya maʼlumotlari, tibbiy qaydlar va bolalarning parvarish holatiga oid hujjatlar foydali boʻlishi mumkin. Bular qonuniy shartlarga koʻra baholanadigan dalillardir; oʻzgarmas majburiy hujjatlar roʻyxati emas. [10]
Favqulodda holat, bolaning ustuvor manfaati, 55-modda doirasidagi toʻsiqlar yoki shartlari boʻlsa chiqishning oqilona yoxud mumkin koʻrilmasligi birgalikda kun tartibiga chiqishi mumkin. Ukrainada yashagan boshqa mamlakat fuqarosi ham boshidan kechirgan urushning oʻziga taʼsirini ilgari surishi mumkin. Buning aksicha, uzoq vaqtdan beri boshqa xavfsiz mamlakatda yashab kelayotgan shaxsning faqat Ukraina fuqaroligini koʻrsatishi shaxsiy sharoitlarning tekshirilishini keraksiz qilmaydi.
Shu sababli "ukrainaliklarga insonparvarlik ikamet izni beriladi" degan ifoda juda keng. Toʻgʻriroq ifoda — urushning shaxs hayotiga va qaytish imkoniyatiga taʼsiri tegishli insonparvarlik va himoya qoidalari doirasida baholanishidir.
Suriya fuqarolarida vaqtinchalik himoya va insonparvarlik ikamet izni
Suriya ishlarida birinchi ish — shaxsning mavjud maqomini aniqlashdir. Vaqtinchalik himoya shaxsni tasdiqlovchi hujjati insonparvarlik ikamet izni emas. Qamrovga kiruvchi shaxslarga oid maxsus tartib, qayd va maqom qoidalari hisobga olinmasdan faqat yashash turini tanlab harakat qilish toʻgʻri boʻlmaydi. Suriya fuqaroligi yolgʻiz oʻzi YUKKning 46-moddasidan chiqarib tashlash sababi emas; ammo mavjud vaqtinchalik himoya qaydi bilan moʻljallangan tartibning aloqasi alohida koʻrib chiqilishi kerak. [11]
Mamlakat bahosining dolzarb boʻlishi ayniqsa muhim. UNHCRning 2026-yil may oyidagi Suriya bahosi diniy va etnik ozchiliklar, muayyan siyosiy yoki harbiy aloqalar bilan bogʻlanadigan shaxslar, ayollar va bolalarni oʻz ichiga olgan turli xavf profillarini batafsil bayon qiladi. Bu hisobot barcha suriyaliklar haqida bir xil xulosaga kelish oʻrniga shaxsning profili va tegishli hududdagi sharoitlar asosida baholash oʻtkazilishini qoʻllab-quvvatlaydi. [12]
Aniq holatda ogʻir kasallik sababli sayohat qila olmaslik, davom etayotgan davolanishning qaytiladigan mamlakatda boʻlmasligi, zoʻravonlik qurbonining davolanishi davom etayotgani yoki bolaning parvarishi va xavfsizligiga jiddiy taʼsir koʻrsatilishi 46-modda boʻyicha koʻrib chiqilishi mumkin. Qaytganda shaxsiy shafqatsiz muomala xavfi boʻlsa, qaytarmaslik majburiyati ham alohida baholanadi. [13]
Faqat boshqa viloyatda yashashni istash, manzil qaydi muammosiga duch kelish yoki vaqtinchalik himoya tartiblarida qiyinchilikka uchrash oʻz-oʻzidan insonparvarlik ikamet izni shartlari yuzaga kelganini koʻrsatmaydi. Mavjud qayd, oldingi qarorlar va oila aʼzolarining maqomlari birgalikda koʻrib chiqilishi kerak. Eskirgan mamlakat maʼlumotlari bilan na avtomatik ruxsat, na hamma uchun xavfsiz qaytish xulosasi chiqarib boʻlmaydi.
Afgʻoniston fuqarolarida himoyaga ehtiyoj va insonparvarlik sabablari
UNHCRning 2025-yil sentyabrdagi Afgʻoniston boʻyicha Yoʻriqnomasi ayollar va qiz bolalar boshchiligidagi turli xavf profillarini koʻrib chiqadi. Oldingi hukumat yoki xavfsizlik tuzilmalari bilan bogʻliq shaxslar, jurnalistlar, muxoliflar va baʼzi ozchilik vakillari uchun ham shaxsiy sharoitlar muhim. Bu baholashlar Turkiya organlari chiqargan insonparvarlik ikamet izni qarorlari yoki qabul statistikasi emas. [14]
Afgʻonistonga qaytganda taʼqib yoki jiddiy zarar daʼvosi boʻlgan ishda xalqaro himoya yoʻli ham koʻrib chiqilishi kerak. Insonparvarlik ikamet izni boʻyicha esa 55-moddadagi qaytarish toʻsiqlari, bolaning ustuvor manfaati va voqea xususiyatiga qarab favqulodda holat asosi baholanishi mumkin. Zoʻravonlikka uchragan ayolning davom etayotgan davolanishi bilan oilasidan ajralgan bolaning parvarishga ehtiyoji bitta ishda bir nechta yuridik masalaga tegishi mumkin. [15]
Ariza faqat mamlakatdagi umumiy iqtisodiy qiyinchiliklarni bayon qilish bilan cheklanmasligi kerak. Shaxsning oʻtmishi, tahdidlar kimdan kelgani, oila va parvarish munosabatlari, sogʻliq holati va nega xavfsiz qayta olmagani tushuntirilishi lozim. Bundan tashqari etnik kelib chiqish bilan fuqarolik chalkashtirilmasligi kerak: Afgʻoniston fuqarosi boʻlgan oʻzbek faqat etnik kelib chiqishi sababli Oʻzbekiston fuqarosi kabi baholanmaydi.
Oʻzbekiston fuqarolarida oilaviy rishtalar va bolalarning manfaati
Oʻzbekiston fuqarolari uchun ham bola, sogʻliq, zoʻravonlik qurboni boʻlish, shaxsiy xavfsizlik xavfi va qaytish toʻsiqlari xuddi shu qonuniy doirada koʻrib chiqiladi. Turkiya fuqarosi bilan nikoh yoki Turkiya fuqarosi boʻlgan bolaning boʻlishi muhim boʻlishi mumkin; ammo yolgʻiz oʻzi har bir ishda insonparvarlik ikamet izni natijasini bermaydi. [16]
AYMning Nodira Mustafayeva qarorida Turkiya fuqarosi boʻlgan turmush oʻrtogʻi va bolasi boʻlgan Oʻzbekiston fuqarosi murojaat qiluvchining insonparvarlik ikamet izni talabining rad etilishi koʻrib chiqilgan. Sud murojaat qiluvchi haqida chiqarib yuborish qarori yoʻqligi, oilasi bilan Turkiyada yashashda davom etayotgani va tegishli tahdit kodiga qarshi daʼvo qoʻzgʻatilmagani kabi aniq xususiyatlarni hisobga olib, oilaviy hayotga hurmat huquqi buzilmagani haqida qaror chiqargan. Qaror barcha shunga oʻxshash talablar rad etiladi degani emas; oilaviy rishta bilan bir qatorda tartibning haqiqiy taʼsiri va murojaat qilingan yuridik yoʻllarning ahamiyatini koʻrsatadi. [17]
Shu sababli bola asosida tuzilgan arizada tugʻilganlik haqidagi guvohnoma bilan bir qatorda amaldagi parvarish munosabati, ikkinchi ota-onaning holati, ajralishning bolaga taʼsiri va boʻlsa maxsus ehtiyojlar tushuntirilishi kerak. AİHMning Jeunesse/Gollandiya qarorida ham oilaviy hayot va bolalar manfaatlarining aniq tarzda tortilishi hal qiluvchi. Bu qaror Turkiyada muayyan yashash turini bevosita kafolatlaydigan qaror emas. [18]
Qirgʻiziston fuqarolarida arizani qoʻllab-quvvatlashi mumkin boʻlgan holatlar
Qirgʻiziston fuqaroligi yoki turk nasliga mansub boʻlish YUKKning 46-moddasi boʻyicha mustaqil ruxsat sababi emas. Ishda Turkiyada qolishni insonparvarlik jihatidan zarur qiladigan holat talab qilinadi. Jiddiy kasallik sababli safarning xavfli boʻlishi, zoʻravonlik qurbonining davolanishi davom etayotgani yoki bolaning parvarishiga ajralish ogʻir taʼsir koʻrsatishi koʻrib chiqilishi mumkin boʻlgan misollardir. [19]
Masalan, Qirgʻiziston fuqarosi boʻlgan ota yoki onaning Turkiyadagi bolasi uzluksiz va maxsus parvarishni talab qilsa, ariza faqat qarindoshlik qaydiga tayanmasligi kerak. Bolaning ehtiyojlari, bu parvarishni kim taʼminlayotgani va ajralishning oqibatlari hujjat bilan tasdiqlanishi lozim. Xuddi shunday, oddiy tibbiy koʻrik bilan sayohatni xavfli qiladigan ogʻir holat bir-biridan ajratilishi kerak. Bular qirgʻizlarga xos imtiyozlar emas, hamma uchun amal qiladigan yuridik mezonlarning qoʻllanishidir.
Qozogʻiston fuqarolarining insonparvarlik ikamet izni'ga muvofiqligi
Ha. YUKKning 46-moddasi Qozogʻiston fuqarolarini chiqarib tashlamaydi va insonparvarlik ikamet izni'ni faqat urush kechayotgan mamlakatlar fuqarolariga ajratmaydi. Qozogʻistonda butun mamlakat boʻylab urush boʻlishini qonuniy dastlabki shart kabi talab qilish toʻgʻri emas. Bolaning ustuvor manfaati yoki ogʻir sogʻliq holati kabi sabablar shaxsning fuqaroligidan mustaqil ravishda kun tartibiga chiqishi mumkin. [20]
Masalan, Turkiyada davolanishi davom etayotgan Qozogʻiston fuqarosining jiddiy sogʻliq muammosi sababli sayohati xavfli ekani tibbiy jihatdan koʻrsatilgan boʻlsa, 55 va 46-moddalar oʻrtasidagi bogʻliqlik koʻrib chiqilishi mumkin. Ammo faqat Turkiyadagi tibbiy xizmatlarni afzal koʻrish xuddi shunday yuridik holatni hosil qilmaydi. Pasport yoki sayohat hujjati muammosi ilgari surilayotgan boʻlsa ham, toʻsiqning haqiqiyligi, uni hal qilish uchun qilingan tartiblar va tegishli qonun bandining shartlari baholanishi kerak.
Toʻgʻri yondashuv "Qozogʻiston roʻyxatga kiradimi?" degan savolni "Bu shaxsning qanday insonparvarlik asosi bor va u qanday tushuntiriladi?" degan savol bilan toʻldirishdir. Mamlakatga xos qabul qilish chastotasiga oid maʼlumot boʻlmasa, Qozogʻiston fuqarolari odatda qanday sabab bilan ruxsat olgani haqida qatʼiy taqsimot berib boʻlmaydi.
Ariza hujjatlarining tayyorlanishi
Insonparvarlik ikamet izni YUKKning 22-moddasiga binoan Turkiya ichidan beriladigan yashash arizalari qatoriga kiradi. Tegishli İl Göç İdaresi Müdürlüğü bilan tartib usuli aniqlashtirilishi va asoslangan talab taqdim etilishi kerak. Umumiy yashash arizalaridagi onlayn tartiblarning toʻldirilishi insonparvarlik asoslarining alohida taqdim etilishi oʻrnini bosadi degan taxmin bilan harakat qilinmasligi lozim. [21]
Hujjatlar toʻplami shaxs va mavjud maqom maʼlumotlarini, Turkiyaga kirish va oldingi arizalar sanalarini, boʻlsa rad etish yoki chiqarib yuborish qarorlarini hamda 46-moddaning qaysi sababiga tayanilganini tushunarli tarzda birlashtirishi kerak. Voqealar xronologiyasi turli hujjatlardagi maʼlumotlar nega har xil koʻrinishini ham tushuntirishi lozim. Talab qabul qilinganini koʻrsatuvchi qayd saqlanishi kerak.
Sogʻliq hujjatlarida tashxis bilan bir qatorda sayohat xavfi, davolanishning xususiyati va kerak boʻlsa yuboriladigan mamlakatdagi davolanish imkoniyati muhim. Bola ishida parvarish, vasiylik, taʼlim va maxsus ehtiyojlar; zoʻravonlik ishida davolanish va himoya hujjatlari; shaxsiy xavf ishida voqealarga oid qaydlar va dolzarb mamlakat maʼlumotlari baholashni qoʻllab-quvvatlashi mumkin. Mamlakat hisoboti shaxsiy bayonning oʻrnini bosmaydi; uning kontekstini tushuntiradi.
Oldingi qolish rejimi buzilishi ham toʻgʻri baholanishi kerak. Amaliy nizomning 44/6-moddasiga koʻra oʻtgan yashash muddati buzilgani sababli hisoblangan bojning toʻlanmagani, insonparvarlik ikamet izni shartlari mavjud boʻlsa, ruxsat berilishiga toʻsqinlik qilmaydi. Bu qoida barcha qarzlarni, maʼmuriy jarimalarni yoki kirish taqiqlarini bekor qiladigan umumiy afv degani emas. [22]
Ruxsat muddati va rad etish qarorida eʼtibor beriladigan jihatlar
Amaldagi 46-modda ruxsatning Vazirlik belgilagan muddatlar bilan cheklangan holda va Bosh boshqarmaning roziligi bilan viloyat hokimliklari tomonidan berilishi va uzaytirilishi mumkinligini belgilaydi. Hamma uchun oʻzgarmas bir yillik muddat bor degan maʼlumot amaldagi qonun matnini aks ettirmaydi. Ruxsatni zarur qiladigan shartlar bartaraf etilganda 47-moddaga binoan bekor qilish yoki uzaytirmaslik kun tartibiga chiqadi. [23]
Ruxsat olgan shaxs berilgan sanadan boshlab kechi bilan 20 ish kuni ichida manzil qayd tizimidan oʻtishi kerak. Insonparvarlik yashash kartasi oʻz-oʻzidan ishlash huquqini bermaydi; çalışma izni yoki qoʻllanishi mumkin boʻlgan ozod boʻlish alohida baholanadi. Shartlari bajarilgan boshqa yashash turlariga oʻtish mumkin boʻlsa-da, uzoq muddatli ikamet izni'ga oʻtish huquqi berilmagan. Insonparvarlik ikamet izni bilan oʻtgan muddatlar YUKKda nazarda tutilgan yashash muddatlarini qoʻshishda hisobga olinmaydi. [24]
Rad etish, bekor qilish yoki uzaytirmaslik holatida qarorning asosi, rasmiy topshirilishi va qoʻllanadigan daʼvo muddati kechiktirmasdan koʻrib chiqilishi kerak. Insonparvarlik ikamet izni talabi alohida chiqarilgan chiqarib yuborish qaroriga qarshi zarur yuridik murojaatning oʻrnini bosmaydi. Chiqarib yuborish qaroriga qarshi YUKKning 53-moddasida rasmiy topshirilgan kundan boshlab 7 kunlik daʼvo muddati nazarda tutilgan. Qonundagi shaxs roziligi istisnosi ham hisobga olingan holda, daʼvo muddati va sud muhokamasi davomida chiqarib yuborish amalga oshirilmasligiga oid kafolat shu alohida jarayonda baholanadi. [25]
Insonparvarlik ikamet izni talabining taqdim etilishi yolgʻiz oʻzi barcha qolish muammolarini yoki Geri Gönderme Merkezi (GGM)dagi idari gözetim'ni tugatmaydi. Yashash ruxsatnomasi, chiqarib yuborish va idari gözetim tartiblari oʻzaro bogʻliq boʻlsa-da, alohida qaror va murojaat yoʻllariga boʻysunadi. Samarali ish shaxsning insonparvarlik ehtiyojini tushuntirar ekan, amaldagi boshqa tartiblarni ham oʻz vaqtida koʻrib chiqadi. [26]
Ushbu maqola umumiy maʼlumot berish maqsadini koʻzlaydi. Shaxsiy arizada shaxsning hujjatlari, mavjud maqomi va ariza sanasidagi qonunchilik hamda mamlakat sharoitlari birgalikda baholanishi kerak.
Manbalar
Qonunchilik va onlayn manbalar 12-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra tekshirilgan. Manba raqamlari izohlarda koʻrsatilgan.
[1] 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, xususan 4, 22, 42, 46–47, 53, 55 va 61–63-moddalar; 2025-yil oʻzgartirishlarini oʻz ichiga olgan ODTÜ rasmiy nusxasi. Manbaga kirish
[2] Göç İdaresi Başkanlığı, İkamet İzni Çeşitleri, İnsani İkamet İzni boʻlimi; dolzarb muddat, shartlar va oʻtish izohlari. Manbaga kirish
[3] Nuray Ekşi, Mahkeme Kararları Işığında İnsani İkamet İzni, Public and Private International Law Bulletin, 38(2), 2018, 243–283-betlar, DOI 10.26650/ppil.2018.38.2.0101. Muddatga oid eski qonunchilik izohlari dolzarb qoida sifatida ishlatilmagan. Manbaga kirish
[4] Geçici Koruma Yönetmeliği, 2014/6883, xususan 12, 25-moddalar va vaqtinchalik 1-modda; Göç İdaresi nusxasi. Manbaga kirish
[5] Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik, 44 va 57-moddalar; Resmî Gazete 17.03.2016/29656; Göç İdaresi nusxasi. Manbaga kirish
[6] BMT Inson huquqlari kengashi, Rossiya Federatsiyasida inson huquqlari holati, Maxsus maʼruzachi Mariana Katzarova hisoboti, A/HRC/60/59, 15.09.2025. Manbaga kirish
[7] BMTning Ukraina boʻyicha inson huquqlari monitoringi missiyasi, Forced Displacement from Territory of Ukraine Occupied by the Russian Federation, 20.03.2026; tekshiruv davri 24.02.2022–31.12.2025. Manbaga kirish
[8] UNHCR Turkiya, Situation in Ukraine, Turkiyadagi yashash va himoya variantlari haqida maʼlumot. Manbaga kirish
[9] Göç İdaresi Başkanlığı, Geçici Koruma Sıkça Sorulan Sorular; shaxsni tasdiqlash, sayohat va maqom qoidalari. Manbaga kirish
[10] UNHCR, International Protection Considerations with Regard to Asylum-Seekers from the Syrian Arab Republic, HCR/PC/SYR/2026/1, may 2026; xususan boshqaruv xulosasi va xavf profillari. Manbaga kirish
[11] UNHCR, Guidance Note on Afghanistan, Update II, sentyabr 2025; xavf profillari va xalqaro himoya bahosi. Manbaga kirish
[12] AYM, Nodira Mustafayeva, B. No.2020/6545, 07.03.2024, xususan §§ 30–37; rasmiy qaror maʼlumotlari. Manbaga kirish
[13] AYMning Nodira Mustafayeva qarorining Librum saytidagi toʻliq matn nusxasi; voqea, tartib va asoslarni taqqoslashda ishlatilgan. Manbaga kirish
[14] AİHM Katta palatasi, Jeunesse/Gollandiya, No.12738/10, 03.10.2014, xususan §§ 109, 118–122; oilaviy hayot va bolalar manfaatlarining baholanishi. Manbaga kirish
[15] Xuddi shu Amaliy nizom, 44-modda, LEXPERA birlashtirilgan qonun matni; xususan oʻtgan qoidabuzarlik boji va insonparvarlik ikamet izni oʻrtasidagi bogʻliqlik. Manbaga kirish
[16] 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu, 6–10, 12, 15, 21–23-moddalar. Resmî Gazete 13.08.2016/29800; TBMM qabul qilgan matn. Manbaga kirish
[17] Göç İdaresi Başkanlığı, Sınır Dışı Etme: sud yoʻli, idari gözetim va muqobil majburiyatlar (sanasiz). Manbaga kirish
Izohlar
Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu; Manba [2]: Göç İdaresi Başkanlığı. [1] [2]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu; Manba [3]: Nuray Ekşi. [1] [3]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu; Manba [2]: Göç İdaresi Başkanlığı. [1] [2]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu; Manba [4]: Geçici Koruma Yönetmeliği. [1] [4]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu. [1]
↩Manba [5]: Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik. [5]
↩Manba [6]: BMT Inson huquqlari kengashi. [6]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu. [1]
↩Manba [7]: BMTning Ukraina boʻyicha inson huquqlari monitoringi missiyasi; Manba [8]: UNHCR Turkiya. [7] [8]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu. [1]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu; Manba [4]: Geçici Koruma Yönetmeliği; Manba [9]: Göç İdaresi Başkanlığı. [1] [4] [9]
↩Manba [10]: UNHCR. [10]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu. [1]
↩Manba [11]: UNHCR. [11]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu. [1]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu. [1]
↩Manba [12]: AYM; Manba [13]: AYMning Nodira Mustafayeva qarorining Librum saytidagi toʻliq matn nusxasi; voqea. [12] [13]
↩Manba [14]: AİHM Katta palatasi. [14]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu. [1]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu; Manba [2]: Göç İdaresi Başkanlığı. [1] [2]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu; Manba [5]: Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik. [1] [5]
↩Manba [5]: Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik; Manba [15]: Xuddi shu Amaliy nizom. [5] [15]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu; Manba [2]: Göç İdaresi Başkanlığı. [1] [2]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu; Manba [5]: Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik; Manba [16]: 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu. [1] [5] [16]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu; Manba [17]: Göç İdaresi Başkanlığı. [1] [17]
↩Manba [1]: 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu. [1]
↩