Ushlab turish va qamoqqa olish jarayonlarida gumonlanuvchi va sudlanuvchi huquqlari

Ushlab turilish yoki qamoqqa olish talabiga duch kelish shaxs erkinligiga bevosita taʼsir qiluvchi va qonun bilan qatʼiy cheklangan jarayondir. Ushbu maqolada ushlab turish muddati, ushlab turilgan shaxsning huquqlari va qamoqqa olishga eʼtiroz yoʻli qisqacha bayon etiladi.

Ushlab turish nima va muddati qancha?

Ushlab turish — jinoyat gumoni asosida ichki ishlar xodimlari tomonidan gumonlanuvchining erkinligini vaqtincha cheklashdir va Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK)ning 91-moddasida belgilangan. Ushlangan shaxs, qoida tariqasida, ushlangan paytdan boshlab kechi bilan 24 soat ichida prokuror oldiga keltiriladi. Guruh boʻlib sodir etilgan jinoyatlarda dalillarni toʻplashdagi qiyinchilik yoki gumonlanuvchilar sonining koʻpligi kabi sabablarga koʻra prokurorning yozma buyrugʻi bilan bu muddat uzaytirilishi mumkin; ammo bu uzaytirish har safar bir kundan oshmaydi va jami toʻrt kundan oshmaydi. Ushlab turish muddati oxirida shaxs yo ozod qilinadi, yo qamoqqa olish talabi bilan sulh ceza hâkimliğiga yuboriladi.

Ushlab turilgan gumonlanuvchining asosiy huquqlari

CMK va Konstitutsiya ushlab turilgan shaxsga muhim kafolatlarni beradi:

• Jim turish huquqi: gumonlanuvchi oʻzini ayblovchi bayonot berishga majburlanmaydi; koʻrsatma bermaslik huquqiga ega.
• Himoyachi yordamidan foydalanish huquqi: gumonlanuvchi har bir bosqichda bir yoki bir nechta himoyachining yuridik yordamidan foydalanishi mumkin; muayyan jinoyat toifalarida himoyachi boʻlishi majburiy va himoyachisi boʻlmagan gumonlanuvchiga baro tomonidan oʻz tashabbusi bilan himoyachi tayinlanadi.
• Yaqinlariga xabar berilishi huquqi: ushlangan shaxsning yaqinlaridan biriga u ushlab turilgani darhol maʼlum qilinadi.
• Tibbiy koʻrikdan oʻtkazilish huquqi: ushlab turish muddatining boshida va oxirida shifokor koʻrigidan oʻtkazilish huquqi mavjud.
• Qiynoq va shafqatsiz muomala taqiqi: hech qanday holatda qiynoq, azoblash yoki qadr-qimmatni kamsituvchi muomalaga duchor qilinmaydi; koʻrsatmaning erkin irodaga asoslanishi shart.
• Tarjimondan foydalanish huquqi: turk tilini bilmaydigan gumonlanuvchiga koʻrsatma berish paytida tarjimon tayinlanadi.

Qamoqqa olish nima va qanday shartlarda qoʻllanadi?

Qamoqqa olish — CMKning 100-moddasida belgilangan, shaxs erkinligini eng ogʻir tarzda cheklovchi himoya choradir. Shaxsni qamoqqa olish uchun kuchli jinoyat gumonining mavjudligini koʻrsatuvchi aniq dalillar boʻlishi va bundan tashqari qamoqqa olish sababi mavjud boʻlishi kerak. Qonunga koʻra qamoqqa olish sabablari quyidagilardir:

• Gumonlanuvchi yoki sudlanuvchining qochishi, yashirinishi yoki qochishi haqida kuchli gumon uygʻotuvchi aniq holatlarning boʻlishi,
• Gumonlanuvchi yoki sudlanuvchining xatti-harakatlari dalillarni yoʻq qilish, yashirish yoki oʻzgartirish yoxud guvoh, jabrlanuvchi yoki boshqalarga bosim oʻtkazishga urinishi haqida kuchli gumon hosil qilishi.

Qonunda bundan tashqari muayyan ogʻirlikdagi jinoyatlar (katalog jinoyatlar) boʻyicha qamoqqa olish sababi taxmin qilinishi mumkinligi haqida maxsus qoidalar ham bor. Qamoqqa olish qarori faqat hakim yoki sud tomonidan chiqariladi; ichki ishlar organlari yoki prokuratura qamoqqa olish qarorini chiqara olmaydi, faqat sulh ceza hâkimliğidan bu yoʻnalishda talab qilishi mumkin.

Qamoqqa olish qaroriga eʼtiroz va qamoqda saqlashning koʻrib chiqilishi

Qamoqqa olish qaroriga qarshi qaror chiqarilgan joydagi sulh ceza hâkimliğiga yoki sudga eʼtiroz bildirish mumkin. Bundan tashqari surishtiruv bosqichida kechi bilan har oʻttiz kunda, sud muhokamasi bosqichida esa majlislarda yoki ish hujjatlari asosida muayyan oraliqlarda qamoqda saqlashning davom etishi kerakmi-yoʻqmi degan masala oʻz tashabbusi bilan koʻrib chiqiladi. Bu tekshiruv shaxs erkinligining keragidan uzoq cheklanishining oldini olishni maqsad qiladi.

Sud muhokamasi bosqichida sudlanuvchining huquqlari

Daʼvo qoʻzgʻatilishi bilan sudlanuvchi maqomini olgan shaxs uchun ham muhim kafolatlar mavjud:

• Adolatli sud muhokamasi huquqi va oqilona muddatda sud qilinish huquqi,
• Oʻziga qoʻyilgan ayblov va dalillarni bilish, ularga qarshi himoyalanish huquqi,
• Himoyachi orqali himoyalanish va guvohlarga savol berish huquqi,
• Chiqarilgan qarorga qarshi apellyatsiya va kerak boʻlganda kassatsiya yoʻliga murojaat qilish huquqi.

Xulosa

Ushlab turish va qamoqqa olish shaxs erkinligiga bevosita taʼsir qiluvchi ogʻir himoya choralari boʻlgani uchun, bu jarayonlarda gumonlanuvchi va sudlanuvchi huquqlaridan samarali foydalanish katta ahamiyatga ega. Jarayonning eng boshidan jinoyat ishlari boʻyicha advokatdan yuridik yordam olish ham huquqlarning oʻz vaqtida va toʻgʻri ilgari surilishi, ham ehtimoliy huquqbuzarliklarning oldini olish jihatidan hal qiluvchi boʻlishi mumkin.

Ushbu maqola umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat oʻrnini bosmaydi. Oʻz holatingiz boʻyicha advokatga murojaat qilishingizni tavsiya qilamiz.