Murosaga keltirish (uzlaştırma) tartibi nima? Qaysi jinoyatlarda qoʻllanadi?

Baʼzi jinoyatlarda ish sudga borishdan oldin murosaga keltirish (uzlaştırma) deb nomlangan va jabrlanuvchi bilan gumonlanuvchi yoxud sudlanuvchining uchrashuviga asoslangan bosqichdan oʻtadi. Ushbu maqolada murosaga keltirish qaysi jinoyatlarda qoʻllanishi va jarayon qanday kechishi bayon etiladi.

Murosaga keltirish (uzlaştırma) nima?

Murosaga keltirish — jabrlanuvchi bilan gumonlanuvchi yoki sudlanuvchining mustaqil va xolis murosachi vositachiligida uchrashib, jinoyat sababli yuzaga kelgan nizoni jinoyat sudining odatdagi yoʻlidan tashqari oʻzaro kelishuv orqali hal qilishlarini taʼminlovchi tiklovchi adolat tushunchasidir. Maqsad faqat aybdorni jazolash emas; jabrlanuvchining zararini qoplash va tomonlarning qayta murosaga kelishini ham imkonli qilishdir. Murosaga keltirish Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK)ning 253, 254 va 255-moddalarida belgilangan.

Murosaga keltirishga tegishli jinoyatlar

CMKning 253-moddasiga binoan murosaga keltirish, qoida tariqasida, shikoyatga bogʻliq jinoyatlar hamda qonunda ochiq sanab oʻtilgan baʼzi jinoyatlar boʻyicha qoʻllanishi mumkin. Shikoyatga bogʻliq boʻlmagan jinoyatlar boʻyicha esa murosaga keltirish faqat Türk Ceza Kanunu va tegishli maxsus qonunlarda ochiq koʻrsatilgan holatda mumkin. Amalda murosaga keltirish doirasiga kiradigan jinoyat turlariga misol sifatida quyidagilarni sanash mumkin:

• Qasddan shikast yetkazishning asosiy (oddiy) turi,
• Ehtiyotsizlik oqibatida shikast yetkazish (ongli ehtiyotsizlikdan tashqari muayyan holatlar),
• Tahdid,
• Turar joy daxlsizligining buzilishi,
• Oʻgʻirlik (ogʻirlashtiruvchi holatlardan tashqari asosiy turi),
• Firibgarlik (ogʻirlashtiruvchi holatlardan tashqari asosiy turi),
• Ishonchni suiisteʼmol qilish,
• Toʻlanmagan veksel ishlatish kabi muayyan mulkka qarshi jinoyatlar.

Murosaga keltirish doirasiga kiradigan jinoyatlarning qatʼiy roʻyxati va shartlari vaqt oʻtishi bilan qonun oʻzgarishlari orqali yangilanishi mumkin boʻlgani uchun, aniq holatda tegishli jinoyat murosaga keltirish doirasiga kiradimi yoki yoʻqmi, dolzarb qonunchilikka koʻra baholanishi kerak.

Murosaga keltirish doirasidan chiqarilgan holatlar

Qonun chiqaruvchi jabrlanuvchi ayniqsa himoyalanishi kerak boʻlgan baʼzi jinoyat turlarini murosaga keltirish doirasidan chiqargan. Masalan, jinsiy daxlsizlikka qarshi sodir etilgan jinoyatlar murosaga keltirish doirasidan tashqarida. Bundan tashqari surishtirilishi va sud muhokamasi shikoyatga bogʻliq boʻlsa ham, samarali pushaymonlik qoidalariga boʻysunadigan baʼzi jinoyatlar hamda murosaga keltirishga yaroqsiz ekani qonunda ochiq koʻrsatilgan jinoyatlar bu doirada baholanmaydi.

Murosaga keltirish jarayoni qanday kechadi?

Hodisa murosaga keltirish doirasiga kirsa, jarayon quyidagicha boradi:

1. Ishning murosaga keltirish byurosiga yuborilishi: surishtiruv bosqichida prokuror, sud muhokamasi bosqichida esa sud ishni Uzlaştırma Bürosuga yuboradi.
2. Murosachi tayinlanishi: byuro viloyat/tuman adliya komissiyalari tuzgan roʻyxatdan mustaqil murosachi tayinlaydi.
3. Tomonlar bilan suhbat: murosachi jabrlanuvchi va gumonlanuvchi/sudlanuvchi bilan alohida yoki birgalikda suhbatlashib, jarayon ixtiyoriylik asosiga tayanishini tushuntiradi va tomonlar murosaga ochiqmi-yoʻqmi, baholaydi.
4. Kelishuv bayonnomasining rasmiylashtirilishi: tomonlar kelishsa, majburiyatning xususiyati (uzr soʻrash, zarar qoplash, muayyan xizmatni bajarish kabi) va bajarilish tartibi bayonnomaga kiritiladi.
5. Majburiyatning bajarilishi va ishning yakunlanishi: majburiyat darhol bajarilsa, ish qoʻzgʻatishni rad etish yoki daʼvoning tugatilishi haqida qaror chiqariladi; majburiyat keyingi sanada bajarilishi kelishilgan boʻlsa, bu masala ijroga asos boʻladigan tarzda kuzatib boriladi.

Murosaning yuridik oqibatlari

Murosaga keltirish muvaffaqiyatli yakunlanib, kelishilgan majburiyat bajarilsa, surishtiruv bosqichida ish qoʻzgʻatishni rad etish haqida qaror chiqariladi; sud muhokamasi bosqichida esa daʼvo tugatiladi. Bu natija sudlanuvchi uchun adli sicilga kiritiladigan sudlanganlik qarorining oldini olsa, jabrlanuvchi uchun zararning tez va amalda qoplanishini taʼminlaydi. Ammo shuni aytish kerakki, murosaga keltirish natijasida majburiyat bajarilmasa, surishtiruv yoki sud muhokamasi toʻxtagan joyidan davom etadi. Bundan tashqari qonun murosaga keltirish imkoniyatining suiisteʼmol qilinishining oldini olish maqsadida, muayyan jinoyat sababli ilgari murosaga kelgan shaxs xuddi shu jinoyatni qayta sodir etsa, murosaga keltirish qoidalaridan qaytadan foydalana olmasligi haqidagi cheklovlarni ham oʻz ichiga oladi.

Jabrlanuvchi va gumonlanuvchi/sudlanuvchi uchun afzalliklari

• Jabrlanuvchi uchun: zararning uzoq sud jarayonini kutmasdan, tez va aniq tarzda qoplanishi imkonini beradi.
• Gumonlanuvchi/sudlanuvchi uchun: sud jarayonining qisqarishi, adli sicilga sudlanganlik qaydi kiritilmasligi va ijtimoiy tinchlikning qayta tiklanishiga hissa qoʻshilishi kabi afzalliklar bor.

Xulosa

Murosaga keltirish ham jabrlanuvchi, ham gumonlanuvchi yoxud sudlanuvchi manfaatiga natijalar berishi mumkin boʻlgan, toʻgʻri boshqarilganda tomonlarning uzoq sud jarayonidan qochishini taʼminlaydigan samarali tushunchadir. Ammo jarayon qaysi jinoyat turlari uchun qoʻllanishi, majburiyat qamrovi qanday belgilanishi va murosaning yuridik oqibatlari texnik baholashni talab qilgani uchun, jarayonning boshidan jinoyat ishlari boʻyicha advokatdan yordam olish foydali boʻladi.

Ushbu maqola umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat oʻrnini bosmaydi. Oʻz holatingiz boʻyicha advokatga murojaat qilishingizni tavsiya qilamiz.