Ijara shartnomasi tuzishda eʼtibor berilishi kerak boʻlgan yuridik jihatlar

Ijara shartnomasi kundalik hayotda eng koʻp uchraydigan shartnoma turlaridan biri boʻlsa-da, toʻgʻri tuzilmaganda ham ijarachi, ham ijaraga beruvchi uchun jiddiy nizolarga olib kelishi mumkin. Ushbu maqolada ijara shartnomasining asosiy unsurlari, ijara haqining oshirilish chegarasi va shartnoma tuzishda eʼtibor berilishi kerak boʻlgan yuridik jihatlar koʻrib chiqiladi.

Ijara shartnomasining asosiy unsurlari

Ijara shartnomasi Türk Borçlar Kanunu (TBK)ning 299 va undan keyingi moddalarida belgilangan boʻlib, ijaraga beruvchi biror narsadan foydalanishni yoki foydalanish bilan birga undan manfaat olishni ijarachiga qoldirishni, ijarachi esa buning evaziga kelishilgan ijara haqini toʻlashni oʻz zimmasiga olgan shartnoma turidir. Turar joy va tomli ish joyi ijaralari boʻyicha TBKning 339–356-moddalari oraligʻida maxsus va majburiy qoidalar bor. Mustahkam ijara shartnomasida kamida quyidagi unsurlar ochiq koʻrsatilishi kerak: tomonlarning shaxsiy maʼlumotlari, ijaraga olinayotgan koʻchmas mulkning toʻliq va shubha qoldirmaydigan tarzda taʼriflanishi, ijara haqi va toʻlov tartibi, ijara muddati va boʻlsa garov puli (depozit) qoidasi.

Ijara haqining oshirilish cheklovi

TBKning 344-moddasiga binoan turar joy va tomli ish joyi ijaralarida yangilanadigan ijara davrlarida qoʻllanadigan ijara haqiga oid tomonlar kelishgan oshirish darajasi oldingi ijara yilida isteʼmol narxlari indeksidagi oʻn ikki oylik oʻrtacha koʻrsatkichlarga koʻra oʻzgarish darajasidan oshmaydi. Tomonlar bu boʻyicha kelishmagan boʻlsa, ijara haqi xuddi shu asosga koʻra hakim tomonidan belgilanadi. Bundan tashqari 6098-sonli Qonunning tegishli qoidalari va chet el valyutasida yoki valyutaga bogʻlangan ijara shartnomasi tuzishga oid qonuniy cheklovlarga binoan, Turkiya fuqarolari oʻrtasida turar joy va tomli ish joyi ijaralarida, qoida tariqasida, chet el valyutasida yoki valyutaga bogʻlangan ijara haqi kelishilmaydi; bu yoʻnalishdagi qoidalar Turkiya lirasidagi qiymat boʻyicha amal qiladi deb hisoblanadi.

Garov puli (depozit) qoidasi

TBKning 342-moddasi turar joy va tomli ish joyi ijaralarida ijarachi ijaraga beruvchiga berishi mumkin boʻlgan garov puli uch oylik ijara haqidan oshmasligini nazarda tutadi. Garov sifatida pul berilishi kelishilgan boʻlsa, ijarachi bu pulni muddatli jamgʻarma hisobiga qoʻyishi va ijaraga beruvchining roziligisiz yechilmaydigan qilib bloklanishi kerak. Ijara munosabati tugaganda ijaraga beruvchi ijarachiga nisbatan ijara shartnomasidan kelib chiqadigan qarzi yoʻqligini aniqlay oladigan oqilona muddat ichida bu garovni qaytarishi shart.

Boʻshatish shartlari va muddatlari

Turar joy va tomli ish joyi ijaralarida ijaraga beruvchining shartnomani bekor qilish huquqi TBKda cheklangan sondagi holatlar uchun tan olingan. Asosiy boʻshatish sabablari quyidagilardir:

• Ijaraga beruvchi yoki uning yaqinlarining ehtiyoji sababli boʻshatish: ijaraga beruvchining, turmush oʻrtogʻining, avlodi yoki ajdodining yoxud qonunan boqishi shart boʻlgan shaxslarning turar joy yoki ish joyiga ehtiyoji boʻlgan holatda muayyan tartibga rioya qilib boʻshatish talab qilinishi mumkin.
• Oʻn yillik uzaytirish muddati oxirida boʻshatish: TBKning 347-moddasiga binoan oʻn yillik uzaytirish muddati oxirida ijaraga beruvchi bu muddatdan keyingi har bir uzaytirish yili tugashidan kamida uch oy oldin xabar berish sharti bilan shartnomani bekor qilishi mumkin.
• Ijarachining boʻshatish majburiyati: ijarachi ijaraga olingan joy topshirilgandan keyin yozma ravishda muayyan sanada boʻshatishini yozma majburiyat qilsa, shu majburiyatga tayanib ijro yoʻli bilan boʻshatish talab qilinishi mumkin.
• Ijara haqining toʻlanmasligi: ijarachining ijara haqini toʻlashdagi kechikishi sababli ijaraga beruvchining yozma ogohlantirish va nazarda tutilgan muddatlar doirasida bekor qilish huquqidan foydalanishi.

Nuqsonli koʻchmas mulk va parvarish/taʼmirlash javobgarligi

TBK ijaraga beruvchining ijaraga berilayotgan joyni kelishilgan sanada shartnomada nazarda tutilgan foydalanishga yaroqli holatda topshirish va shartnoma davomida shu holatda saqlash majburiyati ostida ekanini nazarda tutadi. Ijaraga olingan joyning odatdagi foydalanishiga toʻsqinlik qilmaydigan kichik taʼmirlar ijarachiga tegishli boʻlsa-da, konstruktiv xususiyatdagi yoki ijaraga olingan joyning foydalanishga yaroqliligiga bevosita taʼsir qiluvchi taʼmirlar, qoida tariqasida, ijaraga beruvchining javobgarligida. Shartnomada bu masalalarning oldindan va ochiq belgilanishi kelgusida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan nizolarning oldini olish uchun muhim.

Subijara va oʻtkazish taqiqi

TBKning 322-moddasiga binoan ijarachi ijaraga beruvchining yozma roziligini olmasdan ijaraga olingan joyni boshqasiga ijaraga bera olmaydi yoki foydalanish huquqini oʻtkaza olmaydi. Shu sababli shartnomada subijara va oʻtkazish boʻyicha iroda (taqiqlanganmi-yoʻqmi, taqiqlangan boʻlsa istisnolari) ochiq koʻrsatilishi tavsiya etiladi.

Shartnomaning yozma tuzilishining ahamiyati

Ijara shartnomasi, qoida tariqasida, muayyan shaklga boʻysunmasa-da, isbotlash qulayligi va tomonlar huquqlarining aniqlashtirilishi jihatidan yozma tuzilishi katta ahamiyatga ega. Ayniqsa garov puli, ijara haqini oshirish asosi, boʻshatish majburiyati kabi qoidalar faqat yozma hujjat bilan kuchli isbotlanishi mumkinligi unutilmasligi kerak. Boʻshatish majburiyati kabi baʼzi bayonotlarning notariusda rasmiylashtirilishi esa ijro taʼqibi bosqichida isbot kuchini sezilarli oshiradi.

Xulosa

Ijara shartnomasi kundalik hayotda tez-tez uchraydigan, ammo qonunchilikda sezilarli darajada majburiy qoidalarni oʻz ichiga olgan shartnoma turidir. Ijara haqini oshirish cheklovi, garov puli qoidasi va boʻshatish shartlari kabi masalalarning TBKga muvofiq va ochiq iboralar bilan shartnomada aks etishi ham ijaraga beruvchi, ham ijarachi uchun kelgusida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan nizolarning oldini olish jihatidan hal qiluvchidir.

Ushbu maqola umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat oʻrnini bosmaydi. Oʻz holatingiz boʻyicha advokatga murojaat qilishingizni tavsiya qilamiz.