Tijorat shartnomalarida shartli jarima (cezai şart): nimalarga eʼtibor berish kerak?

Tijorat shartnomalarida tomonlardan birining majburiyatini bajarmasligi ehtimoliga qarshi tez-tez qoʻllanadigan shartli jarima (cezai şart) toʻgʻri tuzilmaganda kutilganning aksi natijalarni berishi mumkin. Ushbu maqolada shartli jarimaning turlari, amal qilish shartlari va eʼtibor berilishi kerak boʻlgan jihatlar koʻrib chiqiladi.

Shartli jarima (cezai şart) nima?

Shartli jarima Türk Borçlar Kanunu (TBK)ning 179–182-moddalarida belgilangan boʻlib, tomonlar majburiyat umuman yoki lozim darajada bajarilmagan holatda qarzdorning kreditorga muayyan majburiyatni bajarishni oldindan zimmasiga olgan qoʻshimcha shartnoma qoidasidir. Tijorat shartnomalarida shartli jarima ham tomonlarni shartnomaga muvofiq harakat qilishga undaydigan bosim unsuri, ham ehtimoliy buzilishda kreditorni zararni isbotlash yukidan xalos qiladigan amaliy mexanizm sifatida koʻp tanlanadi.

Shartli jarima turlari

TBK tizimida shartli jarima vazifasiga koʻra uchga boʻlinadi:

• Bajarilishni taʼminlovchi (mustaqil) shartli jarima: majburiyat umuman yoki lozim darajada bajarilmasa, asosiy majburiyat bilan bir qatorda shartli jarima ham talab qilinishi mumkin boʻlgan qoidadir.
• Tanlovli shartli jarima: kreditor yo asosiy bajarilishni, yo shartli jarimani talab qilish huquqiga ega boʻlgan, ammo ikkalasini birga talab qila olmaydigan qoidadir.
• Shartnomadan voz kechish shartli jarimasi: shartnomadan voz kechish huquqidan foydalanilgan holatda qoʻllanadigan, TBKning 180-moddasida alohida belgilangan shartli jarima turidir.

Shartnomada qaysi tur kelishilgani ochiq koʻrsatilmasligi amalda tomonlar oʻrtasida jiddiy talqin nizolariga olib kelishi mumkin.

Shartli jarimaning amal qilish shartlari

Shartli jarima asosiy majburiyatga bogʻliq (qoʻshimcha xususiyatdagi) majburiyat boʻlgani uchun amal qiluvchi asosiy majburiyatning mavjudligini talab qiladi. Shartli jarima miqdorining aniq yoki aniqlanadigan boʻlishi, qonunga va axloqqa zid majburiyatni oʻz ichiga olmasligi hamda tomonlarning erkin irodasi bilan kelishilgan boʻlishi kerak. Bundan tashqari TBKning 182-moddasiga binoan, aksi kelishilmagan boʻlsa, shartli jarimaning toʻlanishi asosiy majburiyatning bajarilishini bekor qilmaydi; kreditor ham bajarilishni, ham shartli jarimani birga talab qila olmaydi, qoida tariqasida faqat kelishilgan turga koʻra birini tanlashi mumkin.

Tadbirkorlar oʻrtasidagi shartnomalarda shartli jarimaning kamaytirilishi masalasi

TBKning 182-moddasi oxirgi bandi hakimga haddan tashqari deb topgan shartli jarimani qarzdorning talabi boʻyicha kamaytirish vakolatini beradi. Ammo Türk Ticaret Kanunu (TTK)ning 22-moddasi tadbirkorlar oʻrtasidagi munosabatlarda bunday kamaytirish talabi qoʻyilmasligini nazarda tutadi; bu qoidaning maqsadi tadbirkorlarning oʻzaro shartnoma munosabatlarida yuqoriroq oldindan koʻra bilish va majburiylik meʼyoriga boʻysundirilishidir. Shu bilan birga Yargıtay amaliyotida shartli jarima aniq holatda halollik qoidasiga (TMK 2-modda) ochiq zid keladigan darajada haddan tashqari boʻlgan va bu holat istisno sifatida qabul qilinishi mumkin boʻlgan hollarda, tadbirkorlar oʻrtasidagi munosabatlarda ham juda cheklangan aralashuv imkoniyati koʻrib chiqilishi mumkinligi haqidagi yondashuvlar mavjud. Shu sababli tadbirkorlar oʻrtasidagi shartnomalarda shartli jarima summasining oqilona va mutanosib belgilanishi kelgusida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan nizolarning oldini olish jihatidan katta ahamiyatga ega.

Shartnoma tuzishda eʼtibor berilishi kerak boʻlgan jihatlar

• Shartli jarima qaysi buzilishga tegishli ekanining aniq koʻrsatilishi: kechikish, nuqsonli bajarish, raqobat taqiqiga zidlik, maxfiylik majburiyatining buzilishi kabi turli buzilish turlari uchun alohida-alohida va ochiq shartli jarima qoidalari tuzilishi tavsiya etiladi.
• Shartli jarima bilan birga alohida zarar talab qilinishi mumkinmi-yoʻqmi degan masalaning belgilanishi: TBKning 161-moddasiga binoan kreditor shartli jarimadan ortiq zararini isbotlab talab qila oladimi-yoʻqmi, shartnomada ochiq kelishilishi kerak.
• Toʻlov muddati va ogohlantirish sharti: shartli jarimani talab qilish uchun qarzdorning kechikishga tushirilishi kerakmi-yoʻqmi, qaysi holatlarda ogohlantirishsiz shartli jarima talab qilinishi mumkinligi ochiq belgilanishi kerak.
• Nisbat va summaning oqilona belgilanishi: shartnoma qiymatiga nomutanosib darajada yuqori shartli jarimalar, ayniqsa tadbirkor boʻlmagan tomonlar uchun kamaytirilish xavfiga duch kelishi mumkin.
• Soliq jihatining hisobga olinishi: shartli jarima toʻlovlarining QQS va daromad/korporativ soliq oldidagi holatini moliyaviy maslahatchi fikrini olib aniqlashtirish tavsiya etiladi.

Amalda koʻp uchraydigan xatolar

Amalda eng koʻp uchraydigan xatolar orasida shartli jarimaning qaysi tur ekani koʻrsatilmasligi, bir nechta buzilish turi uchun yagona va umumiy shartli jarima moddasining ishlatilishi, shartli jarima bilan birga alohida zarar qoplash talab qilinishi mumkinmi-yoʻqmi degan masalaning belgilanmasligi va shartnoma qiymatiga nisbatan nomutanosib yuqori summalarning belgilanishi bor. Bunday kamchiliklar nizo yuzaga kelganda shartli jarimaning butunlay yoki qisman qoʻllab boʻlmaydigan holga kelishiga olib kelishi mumkin.

Xulosa

Tijorat shartnomalarida shartli jarima toʻgʻri tuzilganda tomonlarni shartnomaga muvofiq harakat qilishga undaydigan va ehtimoliy buzilishda tez qoplash mexanizmini beradigan kuchli vositadir. Ammo shartli jarimaning turi, qamrovi va summasining qonunga muvofiq va oldindan oʻylangan tarzda belgilanishi kelgusida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan nizolarning oldini olish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Ushbu maqola umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat oʻrnini bosmaydi. Oʻz holatingiz boʻyicha advokatga murojaat qilishingizni tavsiya qilamiz.