Oʻtmish izlarini oʻchirish: adli sicil (sudlanganlik) va arxiv qaydi qanday oʻchiriladi?

Qatʼiy kuchga kirgan sudlanganlik qarori qonunda nazarda tutilgan muayyan shartlar bajarilishi bilan "adli sicil" qaydidan chiqarilib arxiv qaydiga oʻtkazilishi mumkin. Ushbu maqolada adli sicil qaydi bilan arxiv qaydi oʻrtasidagi farq hamda qayd qachon va qanday arxivga oʻtkazilishi bayon etiladi.

Adli sicil qaydi bilan arxiv qaydi oʻrtasidagi farq

Amalda "sabıka kaydı" (sudlanganlik qaydi) deb bilinadigan adli sicil qaydi 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu doirasida qatʼiy kuchga kirgan sudlanganlik qarorlari kiritiladigan rasmiy qayddir. Bu qayd shaxsning sudlanganligiga oid tafsilotlarni (hukm qilingan jinoyat, jazo miqdori, qatʼiy kuchga kirgan sana) oʻz ichiga oladi va qoida tariqasida "adli sicil hujjati" talab qilinadigan ish arizalarida yoki rasmiy tartiblarda koʻrinadi. Buning aksicha, arxiv qaydi Adli Sicil Kanununing 9-moddasiga binoan adli sicildagi qaydlarning qonunda nazarda tutilgan shartlar bajarilishi bilan (jazo ijro etilib muayyan muddat oʻtishi, taqiqlangan huquqlarning qaytarilishi kabi) adli sicildan chiqarilib maxsus arxivga oʻtkazilgan holatidir. Arxiv qaydi adli sicil qaydidan farqli ravishda faqat qonunda koʻrsatilgan cheklangan holatlarda (masalan, qayta jinoyat sodir etilganda takroriy jinoyatni baholash, sud va prokuratura talabi kabi) soʻralishi mumkin; umuman uchinchi shaxslarga yoki ish beruvchilarga beriladigan adli sicil hujjatida koʻrinmaydi.

Qaysi qaydlar qachon adli sicildan arxivga oʻtkaziladi?

Adli Sicil Kanununing 9 va 10-moddalariga binoan qatʼiy kuchga kirgan sudlanganlik qarorlariga oid qaydlar quyidagi holatlarda adli sicildan chiqarilib arxiv qaydiga olinadi:

• Jazo yoki xavfsizlik chorasining ijrosi yakunlanishi,
• Jazo muddatining oʻtib ketishi,
• Umumiy afv eʼlon qilinishi,
• Sudlanganlik qarori qonun oʻzgarishi sababli jinoyat boʻlishdan chiqarilgan harakatga oid boʻlishi.

Arxiv qaydiga olingan maʼlumotlar esa, qoida tariqasida, tegishli shaxs vafotidan boshlab yoki qonunda nazarda tutilgan muayyan muddatlar (qoida tariqasida sudlanganlikka asos boʻlgan jazoning yakunlanishidan boshlab muayyan yillar) oʻtishi bilan arxiv qaydidan ham butunlay oʻchiriladi. Bu muddatlar jinoyatning ogʻirligiga va berilgan jazoning xususiyatiga qarab oʻzgarishi mumkin boʻlgani uchun, aniq sudlanganlik qachon toʻliq oʻchirilishi mumkinligi dolzarb qonunchilikka koʻra alohida baholanishi kerak.

Taqiqlangan huquqlarning qaytarilishi (memnu hakların iadesi)

Baʼzi sudlanganlik turlari shaxsning muayyan huquqlardan (masalan, davlat xizmatida ishlash, saylash va saylanish, vasiylik huquqidan foydalanish kabi) mahrum boʻlishiga olib kelishi mumkin. Türk Ceza Kanununing 53-moddasida belgilangan bunday huquqlardan mahrumlikning muayyan muddatdan keyin bekor qilinishi "taqiqlangan huquqlarning qaytarilishi" tushunchasi orqali mumkin boʻladi. Bu tushuncha adli sicil qaydining bevosita oʻchirilishidan farqli ravishda shaxsning sudlanganlik sababli yoʻqotgan muayyan huquqlarini qayta qoʻlga kiritishini taʼminlaydi; shaxs oʻzini yaxshi tutganini isbotlasa va qonunda nazarda tutilgan kutish muddatlari oʻtsa, tegishli suddan bu yoʻnalishda qaror soʻralishi mumkin.

Adli sicil va arxiv qaydini oʻchirish uchun murojaat yoʻllari

Adli sicil va arxiv qaydlarining oʻchirilishi, qoida tariqasida, oʻz-oʻzidan, Adalet Bakanlığı Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğü tomonidan oʻz tashabbusi bilan amalga oshiriladi; ammo amalda texnik kechikishlar, xato qaydlar yoki shaxsning ertaroq tuzatish talabi boʻlgan holatda turli yuridik murojaat yoʻllaridan foydalanish mumkin:

• Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğüga murojaat: qaydlar xato boʻlgan yoki oʻchirish shartlari yuzaga kelgan holatlarda bevosita maʼmuriy murojaat qilish mumkin.
• Sudga murojaat: Adli Sicil Kanununing 13/A-moddasiga binoan adli sicil va arxiv qaydlarini oʻchirish shartlari yuzaga kelgan deb hisoblagan shaxs qayd joylashgan hududdagi bosh prokuraturaga tegishli suddan qaror olinishi uchun murojaat qilishi mumkin.
• Taqiqlangan huquqlarni qaytarish talabi: sudlanganlik sababli yoʻqotilgan huquqlarni qayta qoʻlga kiritish uchun tegishli sudga alohida ariza bilan murojaat qilish kerak.

Ariza matnida sudlanganlik qarorining qatʼiy kuchga kirgan sanasi, ijro sanasi, boʻlsa ijro yakunlanganini tasdiqlovchi hujjatlar va shaxsning maʼlumotlari toʻliq koʻrsatilishi kerak.

Oʻchirish jarayonida uchraydigan keng tarqalgan muammolar

• Ijro sanasi yoki qatʼiy kuchga kirgan sananing rasmiy qaydlarda aniq koʻrinmasligi sababli jarayonning kechikishi,
• Turli sudlar chiqargan bir nechta sudlanganlik boʻlgan holatda har bir qayd uchun alohida baholash talab etilishi,
• Chet elda sodir etilgan yoki chet el sudi chiqargan qarorlarning Turkiya adli sicil tizimida aks etish tartibining boshqa qoidalarga boʻysunishi,
• Taqiqlangan huquqlarni qaytarish arizasida oʻzini yaxshi tutganini aniq hujjatlar bilan (masalan, mehnat tarixi, adli sicilda boshqa qayd boʻlmasligi) koʻrsata olmaslik.

Xulosa

Adli sicil va arxiv qaydi shaxsning kelajakdagi ishi, taʼlimi va ijtimoiy hayotiga bevosita taʼsir qilishi mumkin boʻlgan nozik qaydlardir. Bu qaydlar qanday shartlarda va qachon oʻchirilishini, taqiqlangan huquqlarni qaytarish tushunchasi qanday ishlashini toʻgʻri tushunish shaxsning oʻtmishda boshidan kechirgan jarayon soyasidan chiqa olishi uchun katta ahamiyatga ega. Jarayonning toʻgʻri boshqarilishi uchun jinoyat ishlari boʻyicha advokatdan yordam olish ham arizaning toʻgʻri sudga va toʻgʻri mazmun bilan berilishi, ham keraksiz kechikishlarning oldini olish jihatidan tavsiya etiladi.

Ushbu maqola umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat oʻrnini bosmaydi. Oʻz holatingiz boʻyicha advokatga murojaat qilishingizni tavsiya qilamiz.