Ushbu maqolada
MisakLex • Korporativ huquq • Yangilangan: 13-sentyabr 2026-yil
Kompaniyada ishlar yaxshi ketayotganda sheriklarning vazifalari va kutganlari koʻpincha ogʻzaki kelishuvlar bilan yuradi. Nizo chiqqanda esa shu savollar muhim boʻladi: hisoblarni kim koʻrishi mumkin, kompaniyaga kim vakillik qiladi, foyda nega taqsimlanmaydi va sheriklikdan qanday chiqish mumkin? Sherikning Turkiyadan tashqarida yashashi yoki kompaniya hujjatlari tilini yetarlicha bilmasligi maʼlumotga kirish muammosini yanada ogʻirlashtirishi mumkin.
Sheriklik nizosida birinchi maqsad muammoning tabiatini toʻgʻri aniqlash. Boshqaruvdan chetlatilish, foyda ulushini olmaslik, kompaniyaning zarar koʻrishi va ulushini sotolmaslik har xil huquqiy yoʻllarni talab qiladi. Bu maqola anonim va limited şirket'larda ishlatilishi mumkin boʻlgan asosiy huquqlarni va nizo kattalashmasdan tayyorlanishi kerak boʻlgan hujjatlarni tushuntiradi. Har bir nizo kompaniyaning yopilishi bilan yakunlanishi shart emas; baʼzan hisoblarning oshkor qilinishi, baʼzan boshqaruvning oʻzgartirilishi yoki tartibli ulush oʻtkazish yechim berishi mumkin.
1. Sherik boʻlish direktor yoki rahbar boʻlish bilan bir xil emas
Kompaniya sherigi — kompaniyada ulushi bor shaxs. Müdür yoki yönetim kurulu aʼzosi esa kompaniyaning boshqaruvida vazifa oladi. Vakillik vakolati uchinchi shaxslar bilan kompaniya nomidan muomala qilish kuchini bildiradi. Bu sifatlar bitta shaxsda jamlanishi mumkin; lekin bir-birining oʻrnini bosmaydi. Ellik foiz ulush egasining bank muomalalarini yolgʻiz qila olmasligi oʻzicha sheriklik huquqi buzilganini koʻrsatmaydi. Avval vakillik tartibiga qarash kerak. 1
Shu kabi müdür'likdan olingan shaxsning ulush egaligi oʻz-oʻzidan tugamaydi. Ulushini oʻtkazgan shaxsning boshqaruvchilik yoki shaxsiy kafillik munosabati ham avtomatik tugadi deb taxmin qilinmaydi. Nizoni hal qilishda har bir sifat uchun alohida muomala kerak boʻlishi mumkin. Bu farq qilinmasdan tayyorlangan “ajralish bayonnomasi” tomonlar kutgan aniqlikni bermasligi mumkin.
Birinchi tekshiruvda joriy kompaniya shartnomasi, ticaret sicili yozuvlari, ulush daftari, boshqaruv va vakillik qarorlari bir joyga yigʻilishi kerak. Sheriklar oʻrtasida alohida imzolangan shartnoma boʻlsa, uning qoidalari ham baholanadi. Lekin tomonlar oʻrtasidagi maxsus shartnomada yozilgan vakolat kompaniya organlari jihatidan bir xil natija beradimi-yoʻqmi, alohida tekshiriladi. Shartnoma buzilishi bilan kompaniya qarorining haqiqiy emasligi bir xil masala emas. 1,2
2. Kompaniya hisobotlari koʻrsatilmasa qanday huquqlardan foydalanish mumkin?
Limited şirket'da har bir sherik müdür'lardan kompaniyaning barcha ishlari va hisoblari haqida maʼlumot soʻrashi va muayyan masalalarda tekshiruv qilishi mumkin. Maʼlumotning kompaniya zarariga ishlatilishi xavfi boʻlsa, müdür'lar kirishni zarur darajada toʻsishi mumkin; bunda genel kurul'ga murojaat va keyin qonundagi shartlar bilan sud nazorati masalasi koʻtariladi. “Siz ozchilik sherik, hisoblarni koʻra olmaysiz” tarzidagi umumiy rad huquqiy tushuntirish oʻrnini bosmaydi. 1,3
Anonim şirket'da maʼlumot olish va tekshirish huquqi boshqa tartibda belgilangan. Genel kurul'dan oldin tekshirishga tayyor turishi kerak boʻlgan hujjatlar, genel kurul'da yönetim kurulu'ga berilishi mumkin boʻlgan savollar va sudga murojaat yoʻllari bor. Maʼlumot talabining javobsiz qoldirilishi bilan ochiq rad etilishining murojaat muddatiga taʼsiri ham bir xil emas. Shu sababli har holatda umumiy muddat deb taxmin qilish oʻrniga talabning sanasi va berilgan javob aniqlanishi kerak. 1
Amaliyotda mavhum “barcha hisoblarni talab qilaman” degan talabdan foydaliroqi tekshiriladigan muomalalarni aniq koʻrsatish. Muayyan bank oʻtkazmalari, sheriklarga qilingan toʻlovlar, muhim mijoz shartnomalari yoki koʻchmas mulk sotuvi haqida sana va mavzu koʻrsatilib maʼlumot soʻralishi mumkin. Yozma talab va topshirish qaydi qarshi tomonga tushuntirish imkonini beradi va keyinchalik murojaat kerak boʻlganda qaysi savol javobsiz qolganini koʻrsatadi.
Maʼlumot huquqi kompaniya sirlarini cheksiz tarzda uchinchi shaxslarga yoyish huquqi emas. Xususan raqib korxonada ham faoliyati bor sherikning talablari jihatidan kompaniya manfaatlari bilan ulush egaligi huquqi muvozanatlashtirilishi kerak. Zarur boʻlsa mutaxassis tekshiruvi va maxfiylikni saqlovchi usullar oʻylanishi kerak. Kompaniya kompyuteriga ruxsatsiz kirish yoki xodimlarning shaxsiy hisoblarini egallash qonuniy dalil toʻplash usuli hisoblanmaydi.
3. Kompaniya foyda koʻrmoqda, lekin toʻlov qilmayotgan boʻlsa
Kompaniyaning bank hisobida pul borligi bu pulning hammasi sheriklarga taqsimlanishi mumkin degani emas. Foyda taqsimoti moliyaviy hisobotlar, oʻtgan zararlar, ajratilishi kerak boʻlgan zaxiralar, kompaniya shartnomasi va vakolatli organ qarori asosida baholanadi. Anonim şirket'da TTKning 507-moddasi va keyingilari, limited şirket'da xususan 608-modda va keyingilari muhim. Sherikning kompaniya kassasidan oʻz ulushim deb oʻylab pul olishi tartibga muvofiq foyda taqsimoti oʻrnini bosmaydi. 1
Foyda taqsimlanmagani oʻzicha qonunbuzarlikni koʻrsatmaydi. Korxonaning mablagʻ ehtiyoji va investitsiya rejasi haqli asos boʻlishi mumkin. Shunga qarshi koʻpchilik sheriklar katta maosh, bogʻliq kompaniya toʻlovlari yoki shaxsiy foyda olayotgan tartibda boshqa sherikka doimiy hech qanday manfaat berilmasligi boshqacha baholashni talab qiladi. Bunda faqat taqsimot qarori emas, foydani kamaytiruvchi muomalalar ham tekshirilishi kerak.
Masalan, kompaniyaning boshqaruvchisi boʻlgan koʻpchilik sherik kompaniyaning mijozlar bazasini oʻziga tegishli boshqa korxonaga oʻtkazayotgan boʻlsa, muammo faqat “dividend olmaslik” emas. Kompaniyaning zarar koʻrishi, boshqaruvchining sadoqat va eʼtibor majburiyati, bogʻliq muomalalar va qarorlarning qonuniyligi birgalikda koʻrib chiqiladi. Daʼvo kimning nomidan qoʻzgʻatilishi va tovon kimga toʻlanishining talab qilinishi ham zararning kompaniyaga yoki bevosita sherikka tegishliligiga bogʻliq. 1
4. Umumiy yigʻilish qaroriga qachon eʼtiroz bildiriladi?
Qonunga, kompaniya shartnomasiga yoki halollik qoidasiga zid genel kurul qarorlari uchun bekor qilish daʼvosi masalasi koʻtarilishi mumkin. TTKning 445-moddasidagi asosiy muddat qaror sanasidan boshlab uch oy. Limited şirket genel kurul qarorlari jihatidan ham 622-modda orqali tegishli anonim şirket qoidalari qoʻllanadi. Muddat qoida boʻyicha qaror bilingan sanadan boshlanmasligi ayniqsa hisobga olinishi kerak. 1,3
Daʼvo qoʻzgʻatishi mumkin boʻlgan shaxslar va zarur shartlar alohida belgilangan. Yigʻilishda qatnashgan ulush egasining qarshi ovoz berishi va eʼtirozini bayonnomaga kiritishi ayrim holatlarda muhim. Tartibsiz chaqiriq yoki yigʻilishga nohaq qoʻyilmaslik kabi holatlar esa alohida baholanadi. Yigʻilishda jim qolish yoki bayonnomani oʻqimasdan imzolash keyingi murojaatni qiyinlashtirishi mumkin. Tayyorgarlik faqat daʼvo arizasi bosqichida boshlanmasligi kerak.
Har bir nuqsonli qaror bekor qilinishi mumkin boʻlgan qaror emas. Qonunning asosiy ulush egaligi huquqlarini yoki kompaniyaning asosiy tuzilmasini ogʻir buzuvchi qarorlar jihatidan butlan, yaʼni boshidan haqiqiy emaslik muhokama qilinishi mumkin. Lekin muddat oʻtkazib yuborilgandan keyin har bir qonunbuzarlikni “butlan” deb atash yechim emas. Qarorning tabiati va oqibati alohida tekshirilishi kerak. Daʼvo qoʻzgʻatish ham qarorning qoʻllanishini oʻz-oʻzidan toʻxtatmaydi; kerak boʻlsa mos vaqtinchalik huquqiy himoya talab qilinadi. 1
5. Boshqaruvni qulflab qoʻyadigan teng sheriklik qanday hal qilinadi?
Ikki sherik teng ovoz kuchiga ega tuzilmalarda nizo kundalik faoliyatni toʻxtatishi mumkin. Yangi boshqaruvchining saylanmasligi, byudjetning qabul qilinmasligi yoki majburiy muomalaning qilinmasligi kompaniyaning qiymatini kamaytiradi. Shunga qarshi har bir fikr farqi huquqan tuzatilishi kerak boʻlgan qulflanish hisoblanmaydi. Avval qaysi qaror, qaysi kvorum yoki shartnoma qoidasi sababli qabul qilinmaganini aniqlash kerak.
Yechim muayyan masalalarda kelishuv, boshqaruv vazifalarining qaytadan taqsimlanishi, betaraf shaxsning boshqaruvga qoʻshilishi yoki ulushlarning tomonlardan biri tomonidan sotib olinishi boʻlishi mumkin. Buning uchun kompaniya shartnomasi va mavjud vakolatlar ruxsat beradigan usul tanlanishi kerak. Sud kompaniyaning tijorat qarorlarini umuman sheriklar oʻrniga qabul qiladi degan taxmin bilan ish qilinmasligi kerak.
Kelgusidagi qulflanishlar uchun shartnomaga muzokara bosqichlari va ulush sotib olish mexanizmlari qoʻshilishi mumkin. Lekin tomonlardan biri boshqasiga narx taklif qilib, sotib olish yoki sotish variantini majburlaydigan tartiblar iqtisodiy kuchi kam sherikni qiyin holatga solishi mumkin. Baholash sanasi, mablagʻlash muddati, toʻlov kafolati va suiisteʼmol ehtimoli ochiq koʻrib chiqilishi kerak. Chet ellik investorning chet eldan pul oʻtkazishi ham haqqoniy jadvalni talab qiladi.
6. Masʼuliyati cheklangan jamiyatdan chiqish mumkinmi?
Limited şirket'da kompaniya shartnomasi chiqish huquqini berishi va uni shartlarga bogʻlashi mumkin. Bundan tashqari har bir sherik haqli sabablar boʻlganda suddan kompaniyadan chiqishiga qaror chiqarilishini talab qilishi mumkin. TTKning 638-moddasi bu jihatdan maxsus yoʻl beradi. Uzoq muddatli ogʻir chetlatish yoki sheriklik munosabatini davom ettirishni chidab boʻlmas holga keltiruvchi xatti-harakatlar aniq dalillar bilan baholanadi; faqat shaxsiy nizo boʻlishi har holatda yetarli emas. 1,3
Chiqish ulushning uchinchi shaxsga sotilishi bilan bir xil muomala emas. Ulush sotishda xaridor va haqiqiy oʻtkazish muomalasi kerak. Chiqishda esa sheriklik munosabatining tugashi va ajralish toʻlovi masalasi koʻtariladi. Ulushning haqiqiy qiymati bilan toʻlov shartlari — alohida masalalar. Qonundagi sarmoyani saqlash va toʻlov shartlari sababli sud qarori bilan ajralish har holatda pulning darhol va toʻliq olinishini bildirmaydi. 1
Sherikning kompaniyadan chiqarilishi ham koʻpchilikning cheksiz ixtiyoriga qoldirilgan emas. Shartnomadagi sabablar, qaror tartibi, haqli sabab bilan sudga murojaat va tegishli daʼvo huquqlari alohida baholanadi. Sheriklar oʻrtasida kelishuv boʻlsa, toʻlov jadvali, kafolat, boshqaruv vazifasining tugashi, kompaniyadan qarzlar va shaxsiy kafilliklar bitta bayonnomada muvofiq tarzda koʻrib chiqilishi kerak.
7. Aksiyadorlik jamiyatida xuddi shunday chiqish huquqi bormi?
Anonim şirket ulush egasi uchun limited şirket'dagi umumiy haqli sabab bilan chiqish yoʻlining aynisi yoʻq. Ulush oʻtkazish variantlari, esas sözleşme'dagi chegaralar va maxsus qonuniy huquqlar tekshiriladi. TTKning 531-moddasiga koʻra, haqli sabablar boʻlsa sarmoyaning kamida oʻndan birini; ommaviy kompaniyalarda yigirmadan birini ifodalovchi ulush egalari tugatish talabini qoʻyishi mumkin. Bu yoʻl har bir ulush egasiga berilgan shartsiz ajralish huquqi emas. 1,3
Sud tugatish oʻrniga daʼvogar ulush egalarining ulushlarining haqiqiy qiymati toʻlanib kompaniyadan chiqarilishiga yoki mos boshqa yechimga qaror chiqarishi mumkin. Qonunning muqobil yechimlarga imkon berishi muhim; lekin qanday natijaga erishilishi oldindan kafolatlanmaydi. Kompaniyaning davomiyligi, nizoning ogʻirligi va tomonlarning holati birgalikda baholanadi.
8. Ariza tayyorlash va murosaning chegaralari
Murojaat hujjatlari toʻplamida voqealarning sana tartibi, chaqiriqlar, yigʻilish bayonnomalari, maʼlumot talablari, moliyaviy hujjatlar va nizo mavzusi boʻlgan muomalalar boʻlishi kerak. Qonuniy yoʻl bilan olingan elektron pochtalar va yozishmalar ham konteksti saqlanib saqlanishi kerak. Bitta ekran rasmi oʻrniga suhbatning butuni, ilovalari va muomala sanalari koʻpincha ancha tushuntiruvchi boʻladi.
Tijorat nizolarining hammasi bir xil vositachilik qoidasiga tobe emas. TTKning 5/A moddasi doirasidagi, mavzusi pul boʻlgan qarz va tovon kabi daʼvolarda daʼvo sharti boʻlgan vositachilik masalasi koʻtariladi. Genel kurul qarorini bekor qilish kabi boshqa talablarda bir xil xulosaga avtomatik kelinmaydi. Bir nechta talab birgalikda qoʻyiladigan holatda daʼvo shartlari va muddatlar birgalikda rejalashtirilishi kerak. 1
Kelishuvga erishiladigan boʻlsa, faqat ulush narxi emas, qarzlarning boʻlinishi, kompaniyadan qarzlar, imzo vakolatlari, bank kafolatlari, brenddan foydalanish va hujjat topshirish ham belgilanishi kerak. Xususan shaxsiy kafillikning bekor qilinishi kreditorning roziligini talab qilishi mumkin boʻlgan alohida masala. Sheriklarning oʻzaro “barcha qarzlar boshqa tomonga tegishli” deyishi bu kelishuvga tomon boʻlmagan kreditorni oʻz-oʻzidan bogʻlamaydi. 2
9. Ulushning qiymati qanday muhokama qilinishi kerak?
Sheriklikdan ajralish muzokaralarida kompaniyaning qayd etilgan sarmoyasi bilan korxonaning iqtisodiy qiymati aralashtirilmasligi kerak. Sarmoya muassislarning yoki keyingi sheriklarning majburiyatini koʻrsatadi; kompaniyaning bugun qaysi narxda sotilishi mumkinligini oʻzicha belgilamaydi. Mijoz munosabatlari, brendlar, muntazam daromad, koʻchmas mulklar, qarzlar va davom etayotgan nizolar qiymatga taʼsir qilishi mumkin. Shunga qarshi katta aylanma ham oʻzicha katta ulush narxini isbotlamaydi; foydalilik va naqd pul yaratish alohida tekshiriladi.
Baholash uchun qaysi sana asos boʻlishi, sheriklardan qarzlarning qanday baholanishi va kompaniya tashqarisidagi kafolatlarning narxga taʼsir qilishi yoki qilmasligi tushuntirilishi kerak. Sud qiladigan ajralish baholashida qonun nazarda tutgan haqiqiy qiymat mezoni muhim. Tomonlar kelishuv bilan qilgan sotishda esa tanlangan narx usuli va u tayangan moliyaviy hujjatlar ochiq koʻrsatilishi kerak. Bir xil kompaniya uchun turli taxminlar bilan tayyorlangan ikki hisobotning turli natija berishi oʻzicha hisobotlardan birining yomon niyatli ekanini koʻrsatmaydi. 1
Masalan, sheriklardan biri kompaniyadan alohida qarz pul olgan boʻlsa, ulush sotish narxi bilan bu qarz qanday bogʻlanishi yozilishi kerak. Ulush narxi boʻlib-boʻlib toʻlanishi oʻylanayotgan boʻlsa, ulush oʻtkazish vaqti, kafolatning qamrovi va bir toʻlovning toʻlanmasligi oqibati belgilanishi kerak. Shunda “kompaniyadan ajralish” boʻyicha erishilgan kelishuv qisqa vaqtdan keyin pulni olish yoki qarzni hisobga olish nizosiga aylanmaydi.
Chet ellik sherikning muzokaralarda masofadan qatnashishi holatida hujjatlarning u tushunadigan tilda tekshirilishi va imzolaydigan vakilning vakolati aniq boʻlishi ham foydali. Tarjima qilingan moliyaviy hisobotlar bilan asl hujjatlar oʻrtasida izchillik taʼminlanishi kerak. Imzolanadigan matnda tushuntirilmagan ozod qilish yoki huquqlardan voz kechish qoidasi bor-yoʻqligi narx darajasida eʼtibor bilan tekshirilishi kerak.
Xulosa: avval huquq va maqsad belgilanishi kerak
Sheriklik nizosida eng samarali boshlanish — “kompaniyani yopaylik” talabidan oldin nima saqlanmoqchi ekanini aniqlash. Hisoblarga kirish, boshqaruvni tuzatish, zararni qoplash yoki sheriklikdan ajralish har xil vositalarni talab qiladi. Toʻgʻri hujjatlar va oʻz vaqtida murojaat muzokara kuchini ham, sud himoyasining samarasini ham oshiradi.
Bu maqola umumiy maʼlumot berish maqsadini tashiydi. Kompaniya shartnomasi, ulush nisbati, yigʻilish bayonnomalari va voqealar sanalari koʻrilmasdan aniq daʼvoning muddati yoki natijasi haqida qatʼiy baho berilmaydi.
Manbalar
Manbalar 13-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra tekshirilgan. Matndagi raqamlar quyidagi manbalarga havola qiladi.
[1] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu. Tegishli korporativ huquq qoidalari; oʻzgartirish izohlari bilan qonun matni, KS Law Mevzuat. Manbaga kirish
[2] 6098-sonli Türk Borçlar Kanunu. Xususan 26–27, 112, 202 va 581–603-moddalar. Oʻzgartirish qaydlari bilan qonunchilik matni. Manbaga kirish
[3] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, TBMM qabul qilgan matn. Oʻzgarmagan qoidalarni taqqoslash uchun; keyingi oʻzgartirishlar alohida tekshirilgan. Manbaga kirish