Ushbu maqolada
Yangilangan sana: 13-sentyabr 2026-yil
Ish beruvchi, turmush oʻrtogʻi, uy egasi yoki boshqa shaxsning "seni chiqarib yubortiraman" deb pul soʻrashi, munosabatni davom ettirishga majburlashi yoki ishlatishda davom etishi jiddiy bosim tugʻdirishi mumkin. Bu shaxsning chiqarib yuborish qarorini chiqarish vakolati yoʻq. Shu bilan birga aytilgan har bir soʻzning yuridik mohiyati bir xil emas. Talab qilingan xatti-harakat, qoʻllangan usul, voqeaning butunligi va mavjud xavf birgalikda baholanadi. 1,2
Chet elliklarning jinoyat haqida xabar berish va yuridik himoya soʻrash huquqlari bor. Yashash ruxsatnomasi muammosining boʻlishi tahdid yoki zoʻravonlikni qonuniy qilib qoʻymaydi. Ammo shikoyat qilish shaxsning migratsiya qonunchiligi boʻyicha barcha muammolari bartaraf boʻlishini ham kafolatlamaydi. Ushbu maqola shoshilinch xavfsizlik ehtiyoji bilan jinoiy shikoyatni va kerak boʻlganda maʼmuriy murojaatlarni birgalikda oʻylashga yordam beradi.
Chiqarib yuborish qarorini kim chiqara oladi
Chiqarib yuborish qonuniy shartlari va murojaat yoʻllari boʻlgan maʼmuriy tartibdir. Xususiy shaxs, ish munosabati yoki nikoh sababli chet ellikning mamlakatda qolishiga yolgʻiz oʻzi qaror qila olmaydi. Shaxsning davlat organlariga xabar bera olishi uning bildirgan har bir daʼvosi toʻgʻri deb qabul qilinadi yoki chet ellik avtomatik ravishda yuboriladi degani emas. Vakolatli organlar aniq holatni qonunchilikka koʻra tekshirishi shart. 2,3
Bu farq ayniqsa "politsiyada tanishim bor", "ruxsatingni men bekor qildiraman" kabi soʻzlar bilan qoʻrqitiladigan shaxslar uchun muhim. Soʻzni aytgan shaxs amalda nima qilgani va qaysi hujjatga tayangani tekshirilishi kerak. Haqiqiy maʼmuriy xabarnoma boʻlsa, uning muddati alohida kuzatib borilishi lozim; faqat tahdid quruq deb oʻylab rasmiy qarorni eʼtibordan chetda qoldirish toʻgʻri emas.
Boshqa tomondan, qonunga muvofiq murojaat qilinishi aytilishi har bir holatda jinoyat hosil qilmaydi. Shaxs haqiqiy nizo sababli vakolatli organga murojaat qilishini bildirishi mumkin. Muammo shundaki, bu imkoniyat qonunga zid talabni qabul qildirish yoki noqonuniy foyda olish uchun bosim vositasi sifatida ishlatilganmi yoki yoʻqmi. Jumlaning yolgʻiz oʻzi keltirilishi oʻrniga, undan oldingi va keyingi holatlar ham bayon qilinishi kerak.
Tahdid va shantaj qanday farqlanadi
TCKning 106-moddasi shaxsning yoki uning yaqinining hayotiga, tan yoki jinsiy daxlsizligiga qaratilgan hujum tahdidi hamda qonunda koʻrsatilgan boshqa yomonlik bildirishlarini belgilaydi. TCKning 107-moddasi esa shaxsning huquqi yoki majburiyatini bosim vositasiga aylantirib, boshqasini qonunga zid yoki majbur boʻlmagan xatti-harakatga majburlashi yoxud noqonuniy foyda olishi kabi holatlarni koʻrib chiqadi. Sharaf va obroʻga zarar yetkazadigan masalalar oshkor qilinishi tahdidi bilan foyda olish maqsadi ham alohida belgilangan. 1
Masalan, "maoshingni soʻrasang seni xabar qilaman" yoki "menga pul bermasang shaxsiy tasvirlaringni oilangga yuboraman" degan soʻzlar voqea sharoitlariga qarab turli jinoyatlar va himoya ehtiyojlarini keltirib chiqarishi mumkin. Bu misollar haqida faqat bitta jumladan qatʼiy yuridik xulosa chiqarib boʻlmaydi. Kim nimani talab qilgani, qanday zarar haqida xabar bergani va buni qanday yetkazgani aniqlanishi kerak. Jismoniy kuch ishlatilgan yoki shaxs ushlab qolingan boʻlsa, baholash faqat tahdid va shantaj bilan cheklanmasligi mumkin.
Shikoyatchi jinoyat moddasini toʻgʻri tanlashi shart degan fikr murojaatni kechiktirmasligi kerak. Aytilgan soʻzlar imkon qadar haqiqatga mos yetkazilishi, chet tilidagi iboralar asl shaklida saqlanishi lozim. Bir xil soʻzning turli tillardagi maʼnosi yoki tarjimada yumshatilishi tahdidning mohiyatini tushunishga taʼsir qilishi mumkin.
Shoshilinch xavf ostida ustuvorlik xavfsizlikdir
Yaqin hujum xavfi, majburan ushlab turish yoki davom etayotgan zoʻravonlik boʻlsa, shoshilinch yordam soʻralishi kerak. Ichki ishlar organlariga yetib borish va xavfsiz joyda boʻlish barcha hujjatlarni toʻldirishdan ustunroq boʻlishi mumkin. Yordam soʻrayotgan shaxs turgan joyini, hujumchi yaqinida boʻlgan-boʻlmaganini, qurol yoki boshqa xavf bor-yoʻqligini va bolalarning holatini ochiq bayon qilishi lozim.
Tahdid qilayotgan shaxs bilan yolgʻiz uchrashib "masalani yopishga" urinish xavfsizlikni oshirmasligi mumkin. Buyum yoki pasport qaytarib olinadigan boʻlsa, xavfli uchrashuv qanday xavfsiz oʻtkazilishi vakolatli boʻlinmalar bilan baholanishi kerak. Jarohat yoki sogʻliq muammosi boʻlsa tibbiyot muassasasiga murojaat qilinishi, voqea qachon va qanday sodir boʻlgani toʻgʻri bayon qilinishi lozim. Shoshilinch yordam ehtiyoji jinoyat ishidagi dalillarning toʻldirilishini kutmasligi kerak.
Telefon yoki hisoblarning qarshi tomon kirishida boʻlishi ham xavfsizlik rejasida hisobga olinishi kerak. Parol va joylashuvni ulashish kabi masalalar xavfsiz qurilma orqali koʻrib chiqilishi mumkin. Shu bilan birga mavjud yozishmalarning oʻchirilishi dalillarning ham yoʻqolishiga olib kelishi mumkin. Xavfsizlikni taʼminlovchi choralar bilan asl qaydlarni saqlash ehtiyoji birgalikda oʻylanishi lozim.
6284 sayılı Kanun kimlarni himoya qiladi
6284 sayılı Kanun zoʻravonlikka uchragan yoki zoʻravonlik xavfi boʻlgan ayollarni, bolalarni, oila aʼzolarini va bir tomonlama qatʼiy taʼqib qurbonlarini himoya qilishga qaratilgan qoidalarni oʻz ichiga oladi. Chet ellik boʻlish bu doirada himoya soʻrashga toʻsqinlik qilmaydi. Ammo oʻrtalarida oilaviy munosabat yoki taʼqib holati boʻlmagan voyaga yetgan erkaklar oʻrtasidagi har bir tijorat tahdidi uchun qonunning barcha choralari oʻz-oʻzidan qoʻllanadi deyish ham toʻgʻri emas. Qamrov aniq holat asosida belgilanadi. 4,5
Shartlari boʻlsa yaqinlashmaslik, aloqa vositalari orqali bezovta qilmaslik, umumiy turar joydan uzoqlashtirish, boshpana yoki vaqtinchalik himoya kabi choralar kun tartibiga chiqishi mumkin. Qaysi chora kim tomonidan belgilanishi va qoʻllanishi qonunda koʻrsatilgan. Jabrlanuvchining ehtiyojlari ochiq bayon qilinishi kerak: bir uyda yashash, ish joyining maʼlum boʻlishi, bolalarning maktabiga kelinishi yoki doimo turli raqamlardan qoʻngʻiroq qilinishi turli choralarni talab qilishi mumkin. 4
Himoya chorasi qarori uchun zoʻravonlikni koʻrsatuvchi dalil yoki hujjat talab qilinmaydi. Oldini olish choralari ham qonun maqsadini xavf ostiga qoʻyadigan tarzda kechiktirilmasligi kerak. Bu kafolat jinoyat ishida hech qanday tekshiruvsiz aybdorlik qarori chiqariladi degani emas. Himoyaga ehtiyoj bilan jazolash uchun zarur tekshiruv har xil. Boʻlsa dalillar taqdim etiladi; ammo faqat hali xulosa olinmagani uchun himoya talabi keyinga qoldirilmasligi lozim. 4,5
Manzil maxfiyligi va yordam ehtiyoji
Tahdid qilayotgan shaxsning yangi manzilni bilib qolishi jiddiy xavf tugʻdiradigan boʻlsa, bu holat murojaatda ochiq koʻrsatilishi kerak. 6284 sayılı Kanun doirasida zarur koʻrilgan holatda shaxs, manzil va himoya jihatidan muhim boshqa maʼlumotlar uchun maxfiylik chorasi koʻrilishi mumkin. Bu tartib har bir ishda avtomatik amalga oshmaydi; ehtiyoj va xavfning tegishli organga bildirilishi muhim. 4
Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (zoʻravonlikning oldini olish markazlari) va tegishli ijtimoiy xizmat boʻlinmalari oʻz qamroviga kiruvchi shaxslarga yordam va yoʻnaltirish berishi mumkin. Boshpana, bolalarning xavfsizligi, til ehtiyoji va yuridik yordam alohida-alohida bildirilishi kerak. Jinoiy shikoyat berilgani boshpana muammosi oʻz-oʻzidan hal boʻldi degani emas. Murojaatning faqat jinoyat bayonidan iborat boʻlmasligi shu sababli muhim. 5
Himoya qarori chiqarilsa, qarorning qamrovi va muddati aniqlanishi, buzilgan holatda voqea qaytadan xabar qilinishi kerak. Choraning mavjudligi jismoniy xavf qatʼiy tugadi degani emas. Yangi xabarlar, yaqinlashish yoki uchinchi shaxslar orqali bosim kabi xatti-harakatlar sanalari bilan qayd etilishi lozim.
Dalillarni qonunga muvofiq saqlash
Xabarlar, ovozli xabarlar, elektron pochtalar, qoʻngʻiroq qaydlari va guvoh maʼlumotlari ishning tushunilishiga yordam berishi mumkin. Ekran rasmlarida hisob nomi, sana va suhbat konteksti saqlanishi kerak. Chet tilidagi qaydlar oʻchirilmasligi; faqat shaxsning oʻzi qilgan turkcha xulosa bilan cheklanilmasligi lozim. Asl mazmun tarjimaning toʻgʻriligini baholash imkonini ham beradi.
Yashirin ovoz yozib olish boʻyicha har bir holatda amal qiladigan "ruxsat etiladi" degan qoida yoʻq. Aloqa va shaxsiy hayotni himoya qilishga oid qoidalar ham hisobga olinishi kerak. Voqea xususiyatlariga bogʻliq yuridik baholashni talab qiladigan bu masalada boshqaning qurilmasiga kirish yoki mazmunni ijtimoiy tarmoqlarda eʼlon qilish dalil saqlashdan farq qiladi. Mavjud qaydlar vakolatli organga taqdim etilishi; yangi qonunbuzarlik keltirib chiqaradigan usullarga murojaat qilinmasligi lozim. 1
Murojaatda faqat eng oxirgi tahdid emas, bosim qachondan beri davom etayotgani ham bayon qilinishi kerak. Oldin berilgan pul, haqsiz ishlash, pasportning ushlab turilishi yoki bola orqali bosim oʻtkazilishi voqeaning butunligini koʻrsatishi mumkin. Eslanmaydigan sanalar qatʼiy kabi yozilmasligi, taxminiy vaqt ekani koʻrsatilishi lozim.
Ishlashga majburlash odam savdosi darajasiga yetishi mumkin
Odam savdosi har bir maosh nizosi uchun ishlatiladigan nom emas. Shu bilan birga tahdid, majburlash yoki shaxsning nochorligidan foydalanish yoʻli bilan majburiy ishlatish yoxud boshqa ekspluatatsiya maqsadlari boʻlgan voqealar shu nuqtai nazardan ham tekshirilishi kerak. Pasportning olinishi, ketishga toʻsqinlik qilinishi va chiqarib yuborish tahdidining birgalikda ishlatilishi muhim tekshiruv masalalaridir. Jinoyatning yuzaga kelishi qonundagi unsurlarning aniq holatda mavjudligiga bogʻliq. 1,6
Göç İdaresining odam savdosiga oid izohlari ish beruvchi tomonidan chiqarib yuborish tahdidi bilan ishlatilish kabi holatlarga ham eʼtibor qaratadi. Odam savdosi qurboni boʻlgan yoki boʻlishi mumkin deb baholangan shaxslar uchun maxsus yordam va ikamet izni qoidalari mavjud. Ammo faqat murojaatda bu soʻzning ishlatilishi avtomatik qurbon deb tan olinishi yoki ikamet izni'ni bermaydi; tegishli baholash oʻtkazilishi kerak. 6,2
Shikoyat bilan ikamet izni ishini birgalikda kuzatish
Jinoyat haqida xabar Cumhuriyet başsavcılığı yoki ichki ishlar organlariga berilishi mumkin. Turk tili yetarlicha bilinmasa, tarjimonga ehtiyoj borligi bildirilishi kerak. Yashash rejimini buzgan shaxsga shikoyat sababli hech qanday maʼmuriy tartib qoʻllanmaydi degan kafolat berish toʻgʻri emas. Buning aksicha, bu ehtimol zoʻravonlikka chidash kerak degani ham emas. Jinoyat va migratsiya huquqi nuqtai nazaridan holat birgalikda baholanishi lozim. 7,2
Amalda shaxsni tasdiqlovchi hujjatlar, mavjud ruxsat yoki himoya hujjati, tahdid qaydlari va boʻlsa maʼmuriy xabarnomalar bitta papkada tayyorlanishi mumkin. Ustuvorlik xavfsizlikni taʼminlash, tahdidni aniq tarzda bildirish va mos himoya yoʻlidan foydalanishdir. Qarshi tomon daʼvo qilayotgan kuchning haqiqiyligi bilan davlatning qonuniy vakolatlari bir-biridan ajratilganda, qaysi murojaat qilinishi kerakligi yanada aniqroq boʻladi.
Manbalar
Manbalar 13-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra tekshirilgan. Matndagi raqamlar quyidagi manbalarga havola qiladi.
[1] 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu. Xususan 20–21, 30, 37–39, 59, 73, 80, 106–107, 132–134, 157–158, 168 va 204–207-moddalar. KS Law qonun matni. Manbaga kirish
[2] 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu. Xususan 4, 46, 48–49 va 52–59-moddalar. Mevzuat Bilgi Sistemi matnining ODTÜ tomonidan nashr etilgan nusxasi. Manbaga kirish
[3] Göç İdaresi Başkanlığı. Sınır Dışı Etme. Qarorlar, sud yoʻli, idari gözetim va muddatlar. Manbaga kirish
[4] 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun. Xususan 1, 3–5 va 8-moddalar. Adalet Bakanlığı, Mevzuat Kitapçığı, Anqara 2024, 103–118-betlar. Manbaga kirish
[5] Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü. Sıkça Sorulan Sorular. 6284 qamrovi, choralar va ŞÖNİM yordami. Manbaga kirish
[6] Göç İdaresi Başkanlığı. İnsan Ticareti Sıkça Sorulan Sorular. Ekspluatatsiya belgilari, qurbonlarga yordam va ikamet izni. Manbaga kirish
[7] 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu. Xususan 48, 91, 95, 100–101, 109, 147–150, 154, 158, 202, 234 va 324-moddalar. Manbaga kirish