Uyingizga yoki ish joyingizga hujum qilinganda: zaruriy mudofaa (meşru müdafaa)

Oʻzingizga, yaqiningizga yoki uyingizga qaratilgan nohaq hujumni toʻxtatish uchun qilgan harakatingiz muayyan shartlarda jinoyat hisoblanmaydi. Ushbu maqolada zaruriy mudofaa uchun talab qilinadigan shartlar va amalda eʼtibor berilishi kerak boʻlgan jihatlar koʻrib chiqiladi.

Zaruriy mudofaa (meşru müdafaa) nima?

Zaruriy mudofaa — TCKning 25/1-moddasida belgilangan boʻlib, shaxsning oʻziga yoki boshqasiga tegishli huquqqa qaratilgan, sodir boʻlayotgan, sodir boʻlishi yoki takrorlanishi muqarrar boʻlgan nohaq hujumni oʻsha paytdagi holat va sharoitlarga koʻra hujumga mutanosib tarzda qaytarish zarurati bilan sodir etgan harakatlari uchun aybdorga jazo berilmasligini taʼminlovchi qonuniylik asosidir. Zaruriy mudofaa doirasida sodir etilgan harakat qonunga muvofiq deb tan olingani uchun shaxs bu harakati uchun jazolanmaydi. Ammo bu tushunchaning qoʻllanishi uchun qonun talab qiladigan qatʼiy shartlar birgalikda yuzaga kelishi kerak.

Zaruriy mudofaaning shartlari

Yargıtay amaliyoti va ilmiy adabiyotda zaruriy mudofaa tan olinishi uchun talab qilinadigan shartlar quyidagicha xulosalanishi mumkin:

• Hujumga oid shartlar: hujumning nohaq boʻlishi, hozir sodir boʻlayotgan boʻlishi (yoki sodir boʻlishi yoxud takrorlanishi muqarrar boʻlishi) va biror huquqqa (hayot, tan daxlsizligi, turar joy daxlsizligi, mulk kabi) qaratilgan boʻlishi kerak.
• Mudofaaga oid shartlar: mudofaaning hujumni toʻxtatishga qaratilgan boʻlishi, mudofaa bilan hujum oʻrtasida zarurat munosabati boʻlishi (yaʼni boshqa yoʻl bilan hujumdan himoyalanish imkoniyati boʻlmasligi) va mudofaaning hujumga mutanosib boʻlishi kerak.

Qonunda turar joyda yoki ish joyida tunda sodir boʻladigan hujumlarga xos alohida zaruriy mudofaa prezumpsiyasi yoʻq. TCKning 25/1-moddasi bitta jumladan iborat va hujum bilan mudofaa oʻrtasidagi mutanosiblik shartini har bir holatda bir xil tarzda talab qiladi. Amalda "tunda uyiga kirgan hujumchiga qarshi qilingan mudofaa" uchun muhim boʻlgan qoida 27/2-moddadir: zaruriy mudofaada chegaraning oshirilishi kechirish mumkin boʻlgan hayajon, qoʻrquv yoki shoshqaloqlikdan kelib chiqqan boʻlsa, aybdorga jazo berilmaydi. Bu qoida tun, turar joy yoki ish joyi bilan cheklanmagan; ammo voqeaning tunda va turar joyda sodir boʻlgani aybdor boshidan kechirgan hayajon va qoʻrquvning kechirilishi mumkinligi baholanayotganda aniq holat sharoitlari qatorida hisobga olinadi.

Mutanosiblik tamoyili: musht evaziga qurol ishlatish

Zaruriy mudofaaning eng koʻp muhokama qilinadigan unsuri mutanosiblikdir. Mutanosiblik hujum bilan mudofaa oʻrtasida aniq holat sharoitlariga koʻra oqilona muvozanat boʻlishini anglatadi; ammo bu muvozanat matematik tenglik sifatida tushunilmasligi kerak. Yargıtay mutanosiblikni baholashda hujumchilar soni, yoshi, jismoniy kuchi, ishlatgan vositasi, hujumning shiddati va jabrlanuvchining qochish imkoniyati bor-yoʻqligi kabi aniq sharoitlarni birgalikda baholaydi. Masalan, faqat musht bilan hujum qilgan va hech qanday qurol koʻtarmagan shaxsga qarshi oʻqotar qurol ishlatilishi, qoida tariqasida, mutanosiblik chegarasi oshirilgan deb baholanishi mumkin boʻlgan holatdir; chunki musht bilan kelgan hujumni qaytarish uchun yengilroq vositalardan (qochish, uzoqlashish, jismoniy aralashuv kabi) foydalanish mumkinligi tan olinadi. Ammo hujumchilar sonining koʻpligi, hujumchining ham qurolli boʻlishi, jabrlanuvchining yoshi, jinsi yoki jismoniy kamchiligi kabi unsurlar mutanosiblik bahosini aniq holat asosida oʻzgartirishi mumkin.

Chegara oshirilgan holatda jazo berilmasligi (TCK 27-modda)

TCKning 27/1-moddasi zaruriy mudofaa kabi qonuniylik asoslarida chegaraning qasddan boʻlmagan holda oshirilishi holatida, harakat ehtiyotsizlik bilan sodir etilganda ham jazolanadigan boʻlsa, ehtiyotsizlik jinoyati uchun qonunda yozilgan jazoning oltidan biridan uchdan birigacha kamaytirilib hukm chiqarilishini belgilaydi. Yaʼni chegara qasddan emas, eʼtiborsizlik bilan oshirilgan holatlarda oqlov emas, kamaytirilgan jazo qoʻllanadi. Ammo qonun 27/2-moddada maxsus va muhim qoida kiritgan: zaruriy mudofaada chegara kechirish mumkin boʻlgan hayajon, qoʻrquv yoki shoshqaloqlikdan kelib chiqqan boʻlsa, aybdorga jazo berilmaydi. Bu qoida ayniqsa uyiga yoki ish joyiga toʻsatdan hujum qilingan, hayoti xavf ostida deb oʻylagan va shu ruhiy holatda javob qaytargan shaxslarni himoya qilishni maqsad qiladi. Masalan, tunda uyiga kirgan oʻgʻri bilan toʻqnash kelgan va katta qoʻrquv bilan hujumchini keragidan ortiq kuch bilan zararsizlantirgan shaxs aniq holat sharoitlariga koʻra bu istisnodan foydalanishi mumkin.

Zaruriy mudofaa daʼvosining isbotlanishi

Amalda zaruriy mudofaa daʼvosining qabul qilinishi hodisa joyidagi dalillarning (xavfsizlik kamerasi yozuvlari, guvoh bayonotlari, sud-tibbiy xulosalari, qurol/asbob tekshiruvlari) izchil toʻplanishiga va voqeaning sodir boʻlish tarzining batafsil koʻrsatilishiga bogʻliq. Shu sababli bunday hodisadan soʻng darhol dalillarni saqlash, xavfsizlik kamerasi tasvirlarini soʻrash va imkon qadar qisqa muddatda advokat bilan uchrashish katta ahamiyatga ega.

Xulosa

Zaruriy mudofaa shaxsning oʻzini yoki yaqinlarini nohaq hujumdan himoya qilishini qonuniy qiladigan muhim tushunchadir; ammo uning qoʻllanishi hujum xususiyati bilan mudofaaning mutanosibligini aniq holat asosida sinchkovlik bilan baholashni talab qiladi. Qoʻrquv, xavotir yoki shoshqaloqlik bilan chegara oshirilgan holatlarda ham qonun aybdorga jazo berilmasligi yoʻnalishida muhim istisno nazarda tutgan. Bunday hodisaga duch kelgan shaxslarga mudofaalarini toʻgʻri koʻrsata olishlari uchun vaqt yoʻqotmasdan jinoyat ishlari boʻyicha advokatdan yordam olish tavsiya etiladi.

Ushbu maqola umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat oʻrnini bosmaydi. Oʻz holatingiz boʻyicha advokatga murojaat qilishingizni tavsiya qilamiz.