GGM va chiqarib yuborish jarayonida fuqarolik nimani oʻzgartiradi? Oʻzbek, rus, turkman va qirgʻiz fuqarolari

Chet ellikning qaysi davlat fuqarosi ekani viza rejimiga, sayohat hujjatini olishga va yuboriladigan mamlakatdagi xavfning tekshirilishiga taʼsir qilishi mumkin. Buning aksicha, fuqarolik Geri Gönderme Merkezi (GGM)da kamroq huquqqa ega boʻlish yoki avtomatik ravishda uzoqroq ushlab turilish uchun asos emas. Oʻzbek, rus, turkman va qirgʻiz fuqarolarining holatini taqqoslashda kirish qoidalari bilan asosiy huquqlarni, hujjatlashtirilgan amaliyot natijalari bilan shaxsiy hikoyalarni ajratish kerak.

1. Toʻrt fuqarolik uchun boshlangʻich nuqta har xil

Umumfuqarolik pasporti bilan sayohatda Oʻzbekiston va Qirgʻiziston fuqarolarining vizadan ozod boʻlishi har 180 kun ichida 90 kungacha. Rossiya fuqarolari uchun turistik va ishbilarmonlik uchrashuvi maqsadidagi har bir tashrifga 60 kunlik chegara bilan jami 90/180 chegarasi birgalikda qoʻllanadi. Turkmaniston fuqarolari esa umumfuqarolik pasporti bilan vizaga muhtoj. Bu taqqoslash ishlash yoki taʼlim kabi maxsus maqsadli sayohatlar alohida baholanishi kerakligi hisobga olingan holda qilinishi lozim.

Bu farqning amaliy natijasi qolish rejimi buzilishining boshlanishida koʻrinadi. Masalan, uzluksiz tashrifining 70-kunidagi ikki kishining holati faqat Turkiyaga bir xil sanada kirganiga qarab baholanmaydi. Rossiya fuqarosi uchun har bir tashrifga 60 kunlik chegara; oʻzbek yoki qirgʻiz fuqarosi uchun oldingi qolishlarni ham oʻz ichiga olgan 90/180 hisobi muhim. Turkman fuqarosi uchun esa berilgan vizaning shartlari va boshqa qolish huquqi boʻlsa, oʻsha oʻqilishi kerak. Misol qoidabuzarlik haqidagi qaror emas, qaysi hujjat avval koʻrib chiqilishini koʻrsatadi.

Viza farqi asosiy huquqlar ham xuddi shunday darajada farqlanadi degani emas. Yuridik taqqoslashda birinchi qilinadigan ish — shaxslar haqiqatan ham bir xil holatda ekanini aniqlashdir: pasport turi, ruxsat tarixi, qoidabuzarlik muddati, rasmiy xabarnoma, oilaviy munosabat va sogʻliq holati solishtirilmasdan faqat fuqarolik asosida natija taqqoslanmaydi.

2. Chiqarib yuborish qarori bilan GGMda ushlab turilish alohida tartiblardir

6458-sonli Qonunning 54-moddasi chiqarib yuborish sabablarini; 55-moddasi esa shu doiraga kirsa ham chiqarib yuborish qarori chiqarilmaydigan shaxslarni belgilaydi. Viloyat hokimligi chiqargan chiqarib yuborish qarori bilan 57-moddaga asoslangan idari gözetim qarori turli yuridik tartiblardir. GGMda boʻlish jinoiy jazo emas; shaxs erkinligini cheklovchi maʼmuriy choraning alohida yuridik asosi boʻlishi kerak.

Shaxsning chiqarib yuborish tartibiga qarshi daʼvo qoʻzgʻatishi nazorat oʻz-oʻzidan bekor boʻladi degani emas. Nazoratning bekor qilinishi ham chiqarib yuborish qarorini avtomatik ravishda yoʻq qilmaydi. Yaqinlarning "sudga murojaat qildik, lekin nega hali ham markazda?" degan savoli koʻpincha aynan shu farq bilan bogʻliq. Ishda qaysi qarorga qarshi qanday talab qoʻyilgani aniq kuzatilishi kerak.

Oʻzbek, rus, turkman yoki qirgʻiz fuqarolari uchun qonunda turlicha umumiy nazorat muddatlari belgilanmagan. Xuddi shunday, sanab oʻtilgan fuqaroliklardan birining har qanday holatda GGMdan tashqarida qoldirilishi haqida umumiy xulosa chiqarib boʻlmaydi. Nazorat asosi shaxsiy sharoitlar bilan bogʻlanishi kerak; fuqarolikning yolgʻiz oʻzi qochish xavfi deb hisoblanishi yuridik tekshiruv oʻrnini bosmaydi.

3. Umumiy murojaat yoʻllari va muddatlar

Chiqarib yuborish qaroriga qarshi, rasmiy topshirilgan kundan boshlab yetti kun ichida maʼmuriy sudga murojaat qilish mumkin; daʼvo qoʻzgʻatilgani qarorni chiqargan organga ham maʼlum qilinadi. Qonunning 53/3-moddasiga binoan chet ellikning roziligi istisno boʻlgan holda, daʼvo qoʻzgʻatish muddati davomida va sud muhokamasi yakunlanguncha chiqarib yuborish amalga oshirilmaydi. Bu qoida toʻrt fuqarolik uchun ham bir xil tartib kafolatini beradi.

Maʼmuriy nazorat qaroriga qarshi murojaat sulh ceza hâkimliğiga qilinadi. Hakimning besh kunlik koʻrib chiqish muddati chet ellikning eʼtiroz uchun besh kun bilan cheklanganini anglatmaydi. Murojaat nazoratni oʻz-oʻzidan toʻxtatmaydi; sharoitlar oʻzgargan yoki bartaraf etilgan boʻlsa qayta murojaat qilish mumkin. Murojaatning qaysi qarorga qaratilganini toʻgʻri koʻrsatish, faqat "ozod qilish" shaklidagi noaniq talabdan koʻra samaraliroqdir.

Nazoratda odatdagi yuqori chegara olti oy. Chet ellikning hamkorlik qilmasligi yoki oʻz mamlakati haqida toʻgʻri maʼlumot yoxud hujjatlarni bermasligi sababli chiqarib yuborish tartiblari yakunlanmayotgan boʻlsa, koʻpi bilan yana olti oyga uzaytirish mumkin. Har oy zarurlik tekshiruvi oʻtkazilishi kerak. Bir mamlakatning hujjat rasmiylashtirish jarayoni sekin borishi bilan shaxsning maʼlumot berishdan bosh tortishi bir xil holat emas; uzaytirish asosida bu farq aniq koʻrsatilishi lozim.

4. Fuqarolikning amaliy taʼsiri qanday baholanadi?

Oʻzbekiston fuqarolari uchun qolish qaydi va turistik vizadan ozod boʻlishning qamrovi; Turkmaniston fuqarolari uchun viza va sayohat hujjatining holati birinchi tekshiriladigan masalalar qatoriga kiradi. Rossiya fuqarolari uchun har bir tashrifga 60 kun bilan umumiy muddat chalkashtirilgan-chalkashtirilmagani; Qirgʻiziston fuqarolari uchun 90/180 hisobi va oldingi sayohatlar koʻrib chiqiladi. Bular kirish rejimidan kelib chiqadigan hujjat bilan tasdiqlanadigan farqlardir; muayyan fuqarolik haqida shaxsiyat yoki xulq-atvorga oid hukm emas.

Chiqarib yuborish amalda bajarilishida shaxsni tasdiqlash, amal qiluvchi sayohat hujjati, tegishli davlat organlari bilan yozishmalar va sayohatni tashkil etish muhim boʻlishi mumkin. Ammo "turkmanlar uzoqroq ushlab turiladi" yoki "ruslar osonroq chiqariladi" kabi daʼvo uchun taqqoslanadigan va dolzarb maʼlumot kerak. Markaz, davr, yuridik maqom, hujjat yetishmasligi va shaxsiy sharoitlar tekshirilmasdan bunday umumlashtirishlar isbotlangan hisoblanmaydi.

Shu sababli advokat tekshiradigan aniq savol shaxsning fuqaroligi sababli taxmin qilinadigan natija emas, balki ishda tartib nega oldinga siljimayotganidir. Pasport bormi? Hujjat soʻrovi qachon yuborilgan? Javob kelganmi? Chet ellikdan qanday hamkorlik talab qilingan va bu talab tushunarli tarzda yetkazilganmi? Bu savollarning javoblari mutanosiblik va nazoratning davom ettirilishi tekshiruvi uchun aniq material beradi.

5. Til yordami huquqdan foydalanishni belgilaydi

Oʻzbek, turkman, qirgʻiz yoki rus tilida gaplashadigan shaxs turkcha yuridik matnni tushuna oladi deb taxmin qilinmasligi kerak. Rus tilini bilish ham bu toʻrt fuqarolikning barcha vakillari uchun umumiy xususiyat deb qabul qilinmaydi. Rasmiy topshirilgan qarorning natijasi, murojaat yoʻli va muddati shaxs tushunadigan tarzda tushuntirilishi kerak. Imzo qoʻyilgani har bir holatda xabardor qilish yetarli bajarilganini shubhasiz qilib qoʻymaydi.

TİHEKning 2025-yil avgustida eʼlon qilingan 2024-yilgi UÖM hisoboti tashrif buyurilgan baʼzi GGMlarda huquqlar boʻyicha tizimli xabardor qilish, yuridik yordamga kirish haqidagi maʼlumot va advokat bilan maxfiy uchrashuv jihatidan muammolar va tavsiyalarni oʻz ichiga oladi. Xuddi shu hisobot ijobiy jismoniy sharoitlarni ham qayd etadi. Bu natijalar barcha markazlarga yoki barcha sanalarga umumlashtirilmasligi kerak; toʻrt fuqarolik oʻrtasida kamsitish borligining bevosita dalili sifatida ishlatilmasligi lozim.

Tushunilmagan hujjatlarda tarjima talabi va duch kelingan toʻsiq qayd etilishi kerak. Ayniqsa ixtiyoriy qaytish, mamlakatga yuborilishga rozilik yoki arizadan voz kechish mazmunidagi hujjatlarda bayonotning maʼnosi aniqlashtirilishi lozim. Haqiqiy va xabardor qilingan iroda faqat shaklning sarlavhasiga qarab baholanmaydi. Advokatga yetib borish va hujjat nusxasini olish shu sababli muhimdir.

6. Qaytarmaslik tamoyili: mamlakat nomining oʻzi yetarli emas

Qonunning 4-moddasidagi qaytarmaslik tamoyili bilan 55-moddasidagi himoya holatlari har bir shaxs uchun baholanishi kerak. Shaxs yuboriladigan joyda qiynoq yoki shafqatsiz muomala xavfi, jiddiy sogʻliq muammosi yoxud boshqa himoya holati boʻlsa, bular aniq koʻrsatilishi lozim. Fuqarolik yolgʻiz oʻzi himoya kafolatini bermagani kabi himoya ehtimolini ham yoʻq qilmaydi.

Rossiyadagi muayyan voqea, Oʻzbekistondagi shaxsiy surishtiruv yoki Turkmaniston yoxud Qirgʻizistondagi maxsus tahdid daʼvosi oʻsha mamlakatning barcha fuqarolari bir xil xavf ostida ekanini koʻrsatmaydi. Mamlakat haqidagi dolzarb maʼlumot shaxsning kimligi, oʻtmishi, unga nisbat berilayotgan xatti-harakati va hujjatlari bilan bogʻlanishi kerak. Bu misollar mamlakatlarga oid dolzarb xavf bahosi emas, balki individuallashtirilgan tekshiruv qanday tuzilishiga oid izohdir.

AYMning Y.T. qarori shafqatsiz muomala xavfi ilgari surilgan chiqarib yuborish tartiblarida samarali murojaatning ahamiyatini koʻrsatadi. AİHMning Abdolkhani ve Karimnia/Türkiye qarori ham qaytarish xavfi, yuridik yordam va nazoratning qonuniyligi nuqtai nazaridan asosiy kafolatlarni koʻrib chiqadi. Qarorlar eski voqealarga va oʻsha davr huquqiga tegishli; bugun qoʻllanadigan murojaat muddati va vakolatli organ bevosita amaldagi qonundan belgilanishi kerak.

Xalqaro himoya soʻrab ariza berish faqat uzoqroq qolish uchun foydalaniladigan ikamet izni turi emas. Haqiqiy himoyaga ehtiyoj boʻlsa, talab va uning asoslari ochiq taqdim etilishi kerak. Qochqin, shartli qochqin va ikkilamchi himoya oʻrtasidagi farq ham faqat pasportga qarab hal qilinmasligi lozim. Ayniqsa geografik mezon va voqealarning xususiyati Qonunning 61–63-moddalari doirasida koʻrib chiqilishi kerak.

7. Nazorat oʻrniga muqobil choralar va aniq hujjat tayyorlash

Belgilangan manzilda yashash yoki muntazam xabar berish kabi 57/A doirasidagi muqobil choralar shaxsning sharoitlariga mos ravishda talab qilinishi mumkin. Doimiy manzil, oilaviy rishtalar, sogʻliq va parvarishga ehtiyoj kabi hujjatlar nega yengilroq chora yetarli boʻlishini tushuntirish uchun ishlatilishi kerak. Ilmiy adabiyotda ham muqobil choralar erkinlikni cheklashning mutanosibligi nuqtai nazaridan koʻrib chiqiladi; bu yondashuv avtomatik ozod qilish formulasi emas.

Ishda pasport va ruxsat tarixi, barcha qarorlar, rasmiy xabarnomalar, tibbiy qaydlar, oila va manzil hujjatlari bir joyga toʻplanishi kerak. Kamsitish yoki shafqatsiz muomala daʼvosi boʻlsa sana, joy, aniq xatti-harakat, guvoh va mavjud dalillar koʻrsatilishi lozim. TİHEKka murojaat yoki jinoyat daʼvosi boʻyicha vakolatli organlarga xabar berish chiqarib yuborish va nazorat qarorlariga oid sud murojaatlari oʻrnini bosmaydi. Har bir yuridik yoʻl oʻz maqsadi va muddati doirasida kuzatib borilishi kerak.

Amaliy xulosa

Fuqarolik kirish rejimiga va mamlakatga xos hujjat/xavf tekshiruviga taʼsir qiladi; asosiy tartib kafolatlari oʻrnini bosmaydi. Yaxshi yuridik baholash "qaysi millatdan?" degan savolni "qanday maqomda, qaysi qaror bilan, qanday asos bilan va qachondan beri?" degan savollar bilan toʻldiradi. Ushbu maqola umumiy maʼlumot beradi; har bir shaxsning muddati, murojaat yoʻli va himoyaga ehtiyoji oʻz ishida baholanishi kerak.

Manbalar

Qonunchilik va onlayn manbalar 12-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra tekshirilgan. Manba raqamlari izohlarda koʻrsatilgan.

• [1] Dışişleri Bakanlığı, Yabancıların Tabi Olduğu Vize Rejimi, tegishli mamlakat boʻlimlari (sanasiz, dolzarb onlayn roʻyxat). Manbaga kirish
• [2] Türkiye Cumhuriyeti Taşkent Büyükelçiliği, viza boʻyicha maʼlumotnoma, Oʻzbekiston fuqarolarining turistik sayohatlari. Manbaga kirish
• [3] Rossiya Tashqi ishlar vazirligi Konsullik departamenti, viza/vizasiz sayohat rejimlari roʻyxati, Turkiya qatori va 60 kunlik ozod boʻlish izohi. Manbaga kirish
• [4] Dışişleri Bakanlığı Konsolosluk İşlemleri, Turkmaniston fuqarolari uchun vizadan ozod boʻlishning bekor qilinishi haqidagi xabar, 14.09.2022; 6034 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı. Manbaga kirish
• [5] Qirgʻiziston Respublikasining chet elda bandlik boʻyicha axborot portali, Turkiya Respublikasi boʻyicha mamlakat qoʻllanmasi, 90/180 kun izohi. Manbaga kirish
• [6] 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, xususan 4, 7–11, 19–33, 53–59, 61–63-moddalar. Resmî Gazete 11.04.2013/28615; oʻzgartirishlar kiritilgan Vazirlik nusxasi. Manbaga kirish
• [7] Göç İdaresi Başkanlığı, Sınır Dışı Etme: sud yoʻli, idari gözetim va muqobil majburiyatlar (sanasiz). Manbaga kirish
• [8] TİHEK, İşkence ve Kötü Muameleye Karşı Ulusal Önleme Mekanizması 2024 Yılı Raporu, avgust 2025, bosma nashr 31–34-betlar. Manbaga kirish
• [9] AİHM, Abdolkhani ve Karimnia/Türkiye, No: 30471/08, 22.09.2009, xususan §§ 72–75, 108–117, 125–135. Manbaga kirish
• [10] AYM Genel Kurulu, Y.T., B. No: 2016/22418, 30.05.2019; Resmî Gazete 09.07.2019/30826; samarali murojaat huquqi va pilot qaror. Manbaga kirish
• [11] Elif Ağca, “Türk Yabancılar Hukukunda İdari Gözetime Alternatif Yükümlülükler”, EBYÜHFD, 29(2), 2025, 1145–1199-betlar, DOI:10.60002/ebyuhfd.1737567. Manbaga kirish

Ushbu maqola qonunchilik va rasmiy manbalardagi dolzarb maʼlumotlar asosida 12-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra tayyorlangan. Umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat oʻrnini bosmaydi. Oʻz holatingiz boʻyicha advokatga murojaat qilishingizni tavsiya qilamiz.