Oʻzbekiston fuqarolari Turkiyada qancha qola oladi? Yashash rejimi buzilishidan GGMgacha yuridik yoʻl xaritasi

Turkiyaga vizasiz kelish imkoniyati bu yerda muddatsiz yashash yoki ishlash huquqini bermaydi. Oʻzbekiston fuqarolari duch kelishi mumkin boʻlgan yuridik muammolar koʻpincha aynan shu farqning eʼtibordan chetda qolishi bilan boshlanadi: qolish kunlarining notoʻgʻri hisoblanishi, haqiqiy maqsadga mos kelmaydigan ikamet izni boʻyicha ariza yoki çalışma izni olinmasdan ishga kirishish. Buning aksicha, qoidabuzarlik aniqlanishi ham shaxs har qanday holatda darhol oʻz mamlakatiga yuborilishi mumkin degani emas. Yashash ruxsatnomasi, kirish taqiqi, chiqarib yuborish va idari gözetim bir-biridan alohida tartiblardir; har birining asosi va murojaat yoʻli alohida koʻrib chiqilishi kerak.

1. 90 kun qoidasi qanday ishlaydi?

Umumfuqarolik pasportiga ega Oʻzbekiston fuqarolari turistik sayohatlarida har 180 kunlik davr ichida jami 90 kungacha vizadan ozod boʻladi. Bu maʼlumot ham Dışişleri Bakanlığının mamlakatlar roʻyxatida, ham Toshkentdagi elchixonaning maʼlumotnomasida keltirilgan. Ikkala rasmiy nashr bir xil maʼmuriy tizimga tegishli boʻlsa-da, mamlakatga xos qoidani bir-birini qoʻllab-quvvatlaydigan tarzda tushuntiradi. Ozod boʻlishning qamrovi sayohat maqsadi va pasport turi bilan birgalikda baholanadi.

180 kunlik davr har safar kirganda qaytadan boshlanadigan cheksiz huquq emas. Oldingi tashriflar shu davr ichiga tushsa, hisobga olinadi. Masalan, xuddi shu 180 kunlik oyna ichida ilgari 55 kun qolgan shaxsning foydalanishi mumkin boʻlgan muddati, boshqa qolish huquqi boʻlmasa, koʻpi bilan 35 kundir. Bu faqat qoidani tushuntiruvchi misol; haqiqiy hisob kirish-chiqish qaydlari asosida qilinishi kerak. Qisqa muddatli chet el sayohati oldingi kunlarni oʻz-oʻzidan oʻchirmaydi. Dışişleri Bakanlığının umumiy viza izohi ham jami 90/180 chegarasini tasdiqlaydi.

Chegarada bundan tashqari sayohat hujjatining amal qilishi, kirish taqiqi va sayohat maqsadi tekshirilishi mumkin. Shu sababli chipta, mehmonxona bandlovi yoki vizadan ozod boʻlish maʼlumoti yolgʻiz oʻzi mamlakatga kiritilish kafolati emas. Pasportini yangilagan shaxsning eski pasportdagi tashriflarini hisobga olmay hisob qilishi ham xato; hisob shaxsning oʻziga tegishli qolish tarixi asosida yuritilishi kerak.

2. Vizasiz qolishdan ikamet izni'ga oʻtish

Turkiyada uzoqroq qolmoqchi boʻlgan chet ellik qonuniy qolish muddati tugamasdan oldin haqiqiy maqsadiga mos ruxsat yoʻlini belgilashi kerak. Turizm, taʼlim, oila birligi va ishlash turli shartlarga bogʻliq. Qisqa muddatli ikamet izni'da 6458-sonli Qonunning 31 va 32-moddalari; oila ikamet izni'da 34 va undan keyingi moddalar asos qilib olinadi. Oʻzbekiston fuqarosi boʻlish yolgʻiz oʻzi bu shartlarni bekor qiladigan umumiy imtiyoz emas.

Turistik ikamet izni boʻyicha arizada shaxsning qayerda, qancha muddatga va qanday imkoniyatlar bilan qolishi tushuntirilishi kerak. Haqiqiy qolish maqsadi ishlash boʻlsa, faqat turist sifatida ariza berish bu faoliyatni qonuniy qilib qoʻymaydi. Talabalik ilgari surilayotgan boʻlsa haqiqiy roʻyxatdan oʻtish va taʼlim holati; oila birligi ilgari surilayotgan boʻlsa oilaviy munosabat va qoʻllab-quvvatlovchi shaxsning sharoitlari hujjatlar bilan tasdiqlanishi kerak. Ariza turini tanlash tizimda toʻldiriladigan oddiy katakcha sifatida koʻrilmasligi lozim.

e-İkamet orqali ariza toʻldirilganini tasdiqlovchi hujjatlar saqlanishi, uchrashuvga borish va talab qilingan hujjatlarning topshirilishi kuzatib borilishi kerak. Ekran rasmi, uchrashuv shakli va idora tomonidan rasmiylashtirilgan ikamet izni müracaat belgesi (ikamet izni boʻyicha ariza hujjati) bir xil hujjat emas. Arizasi koʻrib chiqilayotgan paytda Turkiyadan chiqmoqchi boʻlgan shaxs ushbu ariza hujjati bilan sayohat shartlarini alohida tekshirishi kerak. Göç İdaresi izohlarida koʻrsatilgan hujjat va boj shartlari bajarilmasdan, faqat "arizam bor" degan oʻy bilan sayohat qilish xavflidir.

3. Yashash rejimi buzilishi, jarima va kirish taqiqi bir xil narsa emas

Qolish muddati oshirilgan holatda avval qoidabuzarlikning boshlanishi, davomiyligi va shaxsning maqomi aniqlanadi. Jarima yoki boj toʻlash majburiyati bilan Turkiyaga qayta kirish taqiqi bir-biridan alohida. Göç İdaresining 9-iyun 2020-yildagi izohi oʻz ixtiyori bilan chiqib ketish, qoidabuzarlikning vakolatli organlar tomonidan aniqlanishi, berilgan chiqish muddatiga rioya qilish va toʻlov holatini alohida guruhlarda koʻrib chiqadi. Shu sababli "jarimani toʻlasam albatta taqiq qoʻyilmaydi" degan xulosa chiqarib boʻlmaydi.

Izohga koʻra uch oydan qisqa qoidabuzarliklarda, aniqlanishdan oldin oʻz ixtiyori bilan chegara nazorat punktiga kelib tegishli toʻlovlarni amalga oshirish kabi shartlar bilan kirish taqiqi qoʻllanmasligi mumkin. Bu hammaga berilgan qoʻshimcha uch oylik qonuniy qolish huquqi emas. Jamoat tartibi yoki boshqa yuridik asosga tayangan kirish toʻsigʻi alohida mavjud boʻlishi mumkin. Qoidabuzarlik muddati uzaygani sari yoki chiqish majburiyatlariga rioya qilinmagani sari oqibatlar oʻzgarishi mumkin.

Qonunning 54-moddasida viza yoki vizadan ozod boʻlish muddatining oʻn kundan ortiq oshirilishi chiqarib yuborish sabablari qatorida sanab oʻtiladi. Bu chegara dastlabki oʻn kun qonuniy va bepul degani emas. Yashash ruxsatnomasining bekor qilinishi, ruxsatsiz ishlash va soxta hujjatdan foydalanish kabi boshqa sabablar ham boʻlishi mumkin. Muddati tugagan ruxsat bilan rad etilgan uzaytirish arizasi bir xil holat emas; qoʻllaniladigan band va rasmiy topshirilgan qaror alohida oʻqilishi kerak.

4. Ishlash ruxsatnomasisiz ishlashning oqibati

Turizm yoki oila maqsadida berilgan ikamet izni yolgʻiz oʻzi umumiy ishlash huquqini bermaydi. Istisno yoki tartibga muvofiq ozod boʻlish boʻlmasa, çalışma izni talab qilinadi. Mamlakat ichidan ariza berishda qoida tariqasida kamida olti oy muddatga rasmiylashtirilgan va ariza sanasida amal qiluvchi ikamet izni talab etiladi; bu ifoda albatta Turkiyada olti oy kutish kerak degani emas. Arizaga mos ruxsat turi va maxsus istisnolar alohida baholanadi.

Ish beruvchining "ariza berdim" deyishi ruxsat berilmasdan ishga kirishishni xavfsiz qilib qoʻymaydi. Mehnat shartnomasi, ruxsat boʻyicha ariza va tasdiqlangan çalışma izni bir-biridan farq qiladi. Xodim oʻz nomiga rasmiylashtirilgan ruxsatdagi ish beruvchi, lavozim va amal qilish muddati maʼlumotlarini koʻrishi; hujjatni mustaqil ravishda tekshirishi kerak. Ruxsatsiz ishlash mehnat qonunchiligidagi choralar bilan bir qatorda chet elliklar huquqi nuqtai nazaridan ham oqibat keltirib chiqarishi mumkin.

5. Chiqarib yuborish qarorida eng muhim masala: rasmiy xabarnoma va sud yoʻli

Chiqarib yuborish qaroriga qarshi, qaror rasmiy topshirilgan kundan boshlab yetti kun ichida maʼmuriy sudga (idare mahkemesi) murojaat qilish mumkin. Daʼvo qoʻzgʻatilgani qarorni chiqargan organga ham maʼlum qilinadi. Qonunning 53/3-moddasiga koʻra chet ellikning roziligi istisno boʻlgan holda, daʼvo qoʻzgʻatish muddati davomida va daʼvo qoʻzgʻatilgan boʻlsa sud muhokamasi yakunlanguncha chiqarib yuborish amalga oshirilmaydi. Bu kafolat idari gözetim'ni oʻz-oʻzidan tugatmaydi.

Qarorning fotosurati, rasmiy topshirish hujjati, tarjima haqidagi maʼlumot va xabar topilgan sana kechiktirmasdan advokatga yetkazilishi kerak. Muddat hisobi internetdan topilgan umumiy taqvim bilan qilinmasligi lozim. Yashash ruxsatnomasining rad etilishiga qarshi qoʻzgʻatilgan daʼvo bilan keyinroq chiqarilgan chiqarib yuborish qaroriga qarshi qoʻzgʻatiladigan daʼvo bir-biriga aralashtirilmasligi kerak. CİMER orqali murojaat, idoraga ariza berish yoki telefon orqali maʼlumot olish muddatida qoʻzgʻatilishi lozim boʻlgan daʼvoning oʻrnini bosmaydi.

6. GGMda ushlab turilishga qarshi alohida murojaat

Geri Gönderme Merkezi (GGM)dagi idari gözetim chiqarib yuborish qaroridan alohida erkinlikni cheklash hisoblanadi. Qonunning 57-moddasiga binoan sulh ceza hâkimliğiga (sulh jinoyat hakimligi) murojaat qilinadi; koʻrib chiqish besh kun ichida yakunlanishi nazarda tutilgan. Bu besh kun chet ellikning eʼtiroz bildirish uchun ega boʻlgan oxirgi muddati emas. Murojaat nazoratni oʻz-oʻzidan toʻxtatmaydi; sharoitlar oʻzgargan yoki bartaraf etilgan holatda qayta murojaat qilish mumkin.

Nazoratning odatdagi yuqori chegarasi olti oy. Chet ellikning hamkorlik qilmasligi yoki oʻz mamlakati haqida toʻgʻri maʼlumot yoxud hujjat bermasligi sababli tartiblar yakunlanmayotgan boʻlsa, koʻpi bilan yana olti oyga uzaytirish mumkin. Bu chegaralar hammaning olti oy ushlab turilishini majburiy qilmaydi. Har oy zarurlik tekshiruvi oʻtkazilishi; doimiy manzil, oilaviy rishtalar, sogʻliq holati va muqobil majburiyatlar baholanishi kerak. Muntazam xabar berish va belgilangan manzilda yashash kabi variantlar aniq talab va hujjatlar bilan kun tartibiga qoʻyilishi mumkin.

7. Qaytarmaslik tamoyili (non-refoulement) va huquqlardan foydalanish

Qiynoq yoki shafqatsiz muomala xavfi, jiddiy sogʻliq muammolari va Qonunning 55-moddasidagi boshqa himoya holatlari har bir shaxs uchun alohida baholanadi. Oʻzbekiston fuqaroligi yolgʻiz oʻzi xavfning mavjudligini yoki yoʻqligini isbotlamaydi. Agar bunday daʼvo boʻlsa, shaxsiy voqealar, tahdidlar, sud hujjatlari, tibbiy qaydlar va mamlakat haqidagi dolzarb maʼlumotlar oʻzaro bogʻlanishi kerak. AYMning Y.T. qarori samarali murojaatni; AİHMning Abdolkhani va Karimnia qarori esa qaytarish xavfi, yuridik yordam va erkinlik kafolatlarini tushunish jihatidan muhimdir. Bu qarorlar turli sanalardagi voqealarga tegishli; eski tartib qoidalari bugungi kunga koʻchirilmasligi kerak.

TİHEKning 2024-yilga oid hisoboti tashrif buyurilgan baʼzi markazlarda huquqlar boʻyicha xabardor qilish va advokat bilan maxfiy uchrashuv jihatidan yaxshilash zarurligini aniqlagan. Natijalar faqat oʻsha markaz va tashrif sanasi bilan chegaralangan. Bulardan oʻzbek fuqarolari tizimli ravishda yomonroq muomalaga duch keladi degan xulosa chiqarib boʻlmaydi.

Amaliy xulosa

Turkiyaga kelishdan oldin qolish kunlarini hisoblash; qolish maqsadi oʻzgarganda mos ruxsat yoʻlini belgilash; rasmiy topshirilgan qarorlarni saqlash va chiqarib yuborish bilan nazoratga oid murojaatlarni birgalikda kuzatib borish huquq yoʻqotishning oldini olishning asosidir. Tushunilmagan hujjat, ayniqsa ixtiyoriy qaytish yoki arizadan voz kechish haqidagi bayonot, tarjima qilinmasdan imzolanmasligi kerak. Ushbu maqola umumiy maʼlumot beradi; shaxsiy ishda muddat, vakolatli organ va amaldagi tartib alohida tekshirilishi lozim.

Manbalar

Qonunchilik va onlayn manbalar 12-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra tekshirilgan. Manba raqamlari izohlarda koʻrsatilgan.

• [1] Dışişleri Bakanlığı, Yabancıların Tabi Olduğu Vize Rejimi, tegishli mamlakat boʻlimlari (sanasiz, dolzarb onlayn roʻyxat). Manbaga kirish
• [2] Türkiye Cumhuriyeti Taşkent Büyükelçiliği, viza boʻyicha maʼlumotnoma, Oʻzbekiston fuqarolarining turistik sayohatlari. Manbaga kirish
• [3] Dışişleri Bakanlığı, Vize Genel Bilgileri (sanasiz). Manbaga kirish
• [4] 6458-sonli Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, xususan 4, 7–11, 19–33, 53–59, 61–63-moddalar. RG 11.04.2013/28615; oʻzgartirishlari kiritilgan Vazirlik nusxasi. Manbaga kirish
• [5] Göç İdaresi Başkanlığı, İkamet İzni Çeşitleri, qisqa muddatli va aile ikamet izni boʻlimlari (sanasiz). Manbaga kirish
• [6] Göç İdaresi Başkanlığı, İkamet: Sıkça Sorulan Sorular (sanasiz). Manbaga kirish
• [7] Göç İdaresi Başkanlığı, Yasal Kalış Hakkı İhlalinde Bulunan Yabancılara Uygulanacak Giriş Yasaklarına İlişkin Açıklama, 09.06.2020. Manbaga kirish
• [8] Göç İdaresi Başkanlığı, Sınır Dışı Etme: sud yoʻli, idari gözetim va muqobil majburiyatlar (sanasiz). Manbaga kirish
• [9] 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu, 6–10, 12, 15, 21–23-moddalar. Resmî Gazete 13.08.2016/29800; TBMM qabul qilgan matn. Manbaga kirish
• [10] ÇSGB Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü, Çalışma İzni: Sıkça Sorulan Sorular, xususan 8–9-savollar (sanasiz). Manbaga kirish
• [11] AYM Genel Kurulu, Y.T., B. No: 2016/22418, 30.05.2019; Resmî Gazete 09.07.2019/30826; samarali murojaat huquqi va pilot qaror. Manbaga kirish
• [12] AİHM, Abdolkhani ve Karimnia/Türkiye, No: 30471/08, 22.09.2009, xususan §§ 72–75, 108–117, 125–135. Manbaga kirish
• [13] TİHEK, İşkence ve Kötü Muameleye Karşı Ulusal Önleme Mekanizması 2024 Yılı Raporu, avgust 2025, bosma nashr 31–34-betlar. Manbaga kirish

Ushbu maqola qonunchilik va rasmiy manbalardagi dolzarb maʼlumotlar asosida 12-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra tayyorlangan. Umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat oʻrnini bosmaydi. Oʻz holatingiz boʻyicha advokatga murojaat qilishingizni tavsiya qilamiz.