Türkiye'de Yabancıların Çalışma İzinleri ve Muafiyet Durumları

Türkiye'de yasal olarak çalışmak isteyen bir yabancının, kural olarak öncesinde bir çalışma izni alması gerekir. Bu yazıda çalışma izni türleri, başvuru süreci ve izinsiz çalışmanın doğurabileceği hukuki sonuçlar özetlenmektedir.

Yasal Çerçeve: 6735 Sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu

Türkiye'de yabancıların çalışma hayatına ilişkin temel düzenleme, 2016 yılında yürürlüğe giren 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'dur. Kanun, yabancı çalıştırma sürecini iş piyasası ihtiyaçlarına göre yönetmeyi amaçlamakta ve bu kapsamda Uluslararası İşgücü Politikası Danışma Kurulu marifetiyle sektörel ve bölgesel politikaların belirlenmesine imkân tanımaktadır. Kanun uyarınca çalışma izni, kural olarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından verilir ve yabancının Türkiye'de hem çalışmasına hem de ikamet etmesine imkân sağlayan birleşik bir izin niteliği taşır.

Çalışma İzni Türleri

6735 sayılı Kanun, ihtiyaca göre farklı çalışma izni türleri öngörmektedir:

• Süreli çalışma izni: Belirli bir işyeri veya işletme ile sınırlı olarak, ilk başvuruda en fazla bir yıl geçerli olacak şekilde verilir; aynı işveren nezdinde uzatma başvurularında bu süre kademeli olarak artırılabilir.
• Süresiz çalışma izni: Türkiye'de en az sekiz yıl kanuni ikamet izniyle bulunmuş veya en az altı yıl kanuni çalışması bulunan yabancılara, belirli koşulların sağlanması hâlinde verilebilir. Bu izin belirli bir işveren veya işkoluyla sınırlı değildir.
• Bağımsız çalışma izni: Türkiye'de kesintisiz en az beş yıl kanuni ikamet izni sahibi olan yabancılara, serbest meslek faaliyeti yürütmeleri için verilebilir.
• Ek çalışma izni belgeleri: Turkuaz Kart gibi nitelikli yabancı işgücünü hedefleyen özel uygulamalar da kanunda ayrıca düzenlenmiştir.

Başvuru Kriterleri

Çalışma izni başvurularının değerlendirilmesinde işverenin ve işyerinin taşıması gereken belirli nicel kriterler bulunmaktadır. Bunlar arasında öne çıkanlar şu şekildedir:

• Kota (oranlama) zorunluluğu: Genel kural olarak, işyerinde çalıştırılacak her bir yabancı personel için işverenin belirli sayıda Türk vatandaşı istihdam etmiş olması aranır; bu oran sektöre, işyerinin büyüklüğüne ve yatırım niteliğine göre değişebilmektedir.
• Şirketin mali büyüklüğü: Başvuruya konu işyerinin ödenmiş sermayesi, brüt satış hasılatı veya son yıl ihracat tutarı bakımından yönetmelikte öngörülen asgari eşiklerin sağlanması gerekir.
• Asgari ücret kriterleri: Yabancı personelin görev unvanına göre (üst düzey yönetici, mühendis, uzman, ara eleman vb.) asgari ücretin belirli katları oranında ücret alması şartı aranmaktadır.
• Meslek ve nitelik uyumu: Başvuruda belirtilen görev tanımı ile yabancının eğitim durumu ve mesleki tecrübesinin uyumlu olması gerekmektedir.

Çalışma İzni Muafiyeti Kapsamındaki Durumlar

Çalışma İzni Muafiyeti Yönetmeliği, belirli meslek gruplarına veya kısa süreli faaliyetlere ilişkin olarak çalışma izni alma zorunluluğuna istisna getirmektedir. Uygulamada sık karşılaşılan muafiyet halleri şunlardır:

• Yabancı sanatçıların belirli süreli sahne, konser veya sanatsal etkinliklerde görev alması,
• Uluslararası spor organizasyonlarına katılan yabancı sporcu ve teknik ekip üyeleri,
• Fuar, sergi ve tanıtım organizasyonlarında görevlendirilen yabancı uzmanlar,
• Belirli akademik faaliyetler kapsamında geçici süreyle görev alan yabancı akademisyenler,
• Türkiye'de yükseköğretim kurumlarında görevli olup belirli koşulları taşıyan yabancı öğretim elemanları.

Muafiyet kapsamındaki faaliyetler dahi genellikle Bakanlığa bildirim veya kayıt yükümlülüğüne tabi olduğundan, "çalışma izni gerekmiyor" sonucuna varmadan önce ilgili faaliyetin somut olarak yönetmelik kapsamına girip girmediğinin değerlendirilmesi önemlidir.

Başvuru Süreci ve Sık Karşılaşılan Sorunlar

Çalışma izni başvuruları, yurt dışından yapılacaksa yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğuna, yurt içinden yapılacaksa e-Devlet üzerinden doğrudan Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına elektronik ortamda gerçekleştirilir. Uygulamada en sık karşılaşılan sorunlar arasında; işyerinin kota sınırını aşması, istenen mali tabloların eksik veya hatalı sunulması, yabancının mesleki yeterliliğini gösteren belgelerin (diploma denklikleri, sertifikalar) eksik olması ve izin süresinin bitiminden önce uzatma başvurusunun yapılmaması yer almaktadır. Süresinde yapılmayan uzatma başvuruları, hem yabancının hem de işverenin idari yaptırımlarla karşılaşmasına yol açabilmektedir.

Sonuç

Yabancı istihdamı, işverenler açısından hem operasyonel hem de hukuki riskler barındıran bir süreçtir. Çalışma izni türünün doğru seçilmesi, kota ve mali yeterlilik kriterlerinin başvuru öncesinde titizlikle kontrol edilmesi ve muafiyet kapsamına giren faaliyetlerin doğru tespit edilmesi, gerek işveren gerekse yabancı çalışan için olası idari yaptırımların önüne geçilmesi bakımından büyük önem taşımaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayınız bakımından bir avukata danışmanızı öneririz.