Geri Gönderme Merkezi (GGM)larda bolalarning amaldagi idari gözetim'i: bolaning ustuvor manfaati, oila birligi va muqobil choralar

Geri Gönderme Merkezi (GGM)larda qoladigan bolalarning katta qismi haqida alohida idari gözetim qarori boʻlmaydi. Bola qaror chiqarilgan onasi yoki otasining yonida boʻlgani uchun markazda turadi. Yuridik jihatdan "nazorat ostida" hisoblanmaydigan, amalda esa chiqishi mumkin boʻlmagan bu holat bolaning erkinligidan mahrum qilingan-qilinmaganini savol ostiga qoʻyadi. Ushbu maqola ana shu amaldagi holatning yuridik mohiyatini va bolaning ustuvor manfaati tamoyilining bu baholashdagi oʻrnini koʻrib chiqadi.

Muammoning aniq koʻrinishi

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK)ning İstanbul Çatalca Geri Gönderme Merkezi boʻyicha 2026/45-sonli tashrif hisoboti — 16/7/2026 sanali 2026/778-sonli Kengash qarori bilan qabul qilingan va 2025-yil 6–7-oktyabrdagi tashrifga asoslanadi — markazda onalari bilan birga qolayotgan 44 ta bola borligini, hamrohsiz bola yoʻqligini aniqlagan.

Hisobotga koʻra markazda 3–6 yoshdagilar uchun maktabgacha mashgʻulotlar, 6–12 yoshdagilar uchun Bola rivojlanishi yoʻnalishini tugatgan xodimlar olib boradigan mashgʻulotlar tashkil etilmoqda. TİHEK tavsiyalari orasida 6–12 yoshdagi bolalarning taʼlimi davom etishini taʼminlash boʻyicha chora koʻrishni taklif qilgan. Bu tavsiya markazda olib borilayotgan mashgʻulotlar kunduzgi taʼlim oʻrnini bosmasligi tashkiliy jihatdan aniqlanganini koʻrsatadi.

Bola haqida qaror boʻlmasa, nazorat ham yoʻqmi?

Yuridik holatning shakliy koʻrinishi shunday: idari gözetim qarori ona haqida, bola haqida emas. Ammo erkinlikdan mahrum qilishning mavjudligi qaror kimga yozilganiga qarab emas, shaxs amalda qanday holatda ekaniga qarab belgilanadi. Bola yopiq muassasadan oʻz irodasi bilan chiqa olmasa, u haqida yozma qaror boʻlmagani bu holatni yuridik jihatdan boshqa narsaga aylantirmaydi.

Shu nuqtada uchta variant paydo boʻladi va har biri oʻz muammosini keltirib chiqaradi:

• Bolaning ona bilan birga markazda ushlab turilishi: oila birligi saqlanadi, lekin bola amalda erkinligidan mahrum boʻladi va taʼlim huquqi uziladi.
• Bolaning onadan ajratilib himoyaga olinishi: erkinlikdan mahrumlik tugaydi, lekin oila birligi buziladi, bu esa koʻp holatda bolaning ustuvor manfaatiga ogʻirroq aralashuvdir.
• Ona va bolaga birgalikda muqobil majburiyat qoʻllanishi: ikkala kamchilik ham bartaraf etiladi.

Uchinchi variant qonunchilik ham koʻrsatgan yoʻldir. Muammoning manbai dastlabki ikki variantning dilemma sifatida taqdim etilishidir; holbuki yuridik jihatdan uchinchi yoʻl mavjud.

Qonun darajasidagi asoslar

Muhokamani YUKKning 59-moddasidan boshlash kerak. Bu modda Geri Gönderme Merkezi (GGM)larda koʻrsatiladigan xizmatlarni sanab oʻtarkan, ikki qoida bilan bolalarga alohida oʻrin beradi:

• 59/1-ç moddasi: "Bolalarning ustuvor manfaatlari hisobga olinadi, oilalar alohida joylarda saqlanadi."
• 59/1-d moddasi: "Bolalarning taʼlim va oʻqitishdan foydalanishi boʻyicha Millî Eğitim Bakanlığı tomonidan zarur choralar koʻriladi."

Bu ikki qoida mavzuimiz uchun ikki tomonlama natija beradi va ikkalasi ham ochiq aytilishi kerak.

Birinchisi va halol aytilishi kerak boʻlgan tomoni: qonun chiqaruvchi oilalarning — demak bolalarning ham — Geri Gönderme Merkezi (GGM)larda boʻlishi mumkinligini nazarda tutgan. "Oilalar alohida joylarda saqlanadi" iborasi bolalarning markazda boʻlishini mutlaq taqiqlovchi qoida emas; aksincha bu holatni nazarda tutadi va uning shartlarini belgilaydi. Shu sababli bolalar GGMda hech qanday holatda boʻla olmaydi degan daʼvo qonun soʻzlari bilan asoslanmaydi. Muhokama mutlaq taqiq ustiga emas, mutanosiblik va muqobil choralarning ustunligi ustiga qurilishi kerak.

Ikkinchisi: buning aksicha 59/1-ç moddasi bolaning ustuvor manfaatini hisobga olishni markaz maʼmuriyatiga qonun bilan yuklangan vazifaga aylantirgan. Bu ixtiyorga qoldirilgan tavsiya emas. 59/1-d moddasi esa bolalarning taʼlim va oʻqitishdan foydalanishi uchun zarur choralar koʻrishni Millî Eğitim Bakanlığı vazifasi sifatida belgilagan. Shu sababli markazda maktab yoshidagi bolaning taʼlimga yeta olmasligi faqat imkoniyat yetishmasligi emas, qonun bilan vazifa yuklangan davlat idorasi bajarmagan majburiyat muammosidir. TİHEKning 6–12 yoshdagilar uchun taʼlimning davom etishiga oid tavsiyasi aynan shu qoidaning talabiga ishora qiladi.

Bunga 57/A/3-modda qoʻshilganda manzara toʻliq boʻladi: 57/2-modda doirasiga kirib, idari gözetim'ga olinmagan chet elliklarga muqobil majburiyatlardan biri yoki bir nechtasining belgilanishi majburiy. Yaʼni yonida bolasi boʻlgan ona uchun idari gözetim'dan voz kechish shaxs nazoratsiz qoladi degani emas; qonun bu holatda muqobil majburiyat qoʻllanishini buyuradi. "Nazorat yoki hech narsa" shaklidagi dilemma qonun oʻrnatgan tizimda mavjud emas.

Nizomdagi mezonlar

İdari Gözetime Alternatif Yükümlülüklere İlişkin Yönetmelik (Resmî Gazete 14.09.2022, S. 31953) bu uchinchi yoʻlni batafsil bayon qiladi.

Nizomning 5/4-moddasi idari gözetim'ga muqobil majburiyatlar qoʻllanadimi yoki yoʻqmi degan baholash oʻtkazilayotganda chet ellikning erkinlik va xavfsizlik huquqi, oila yaxlitligi, bolaning ustuvor manfaati bilan jamoat tartibi, aholi salomatligi va jamoat xavfsizligi muvozanati hisobga olinishini belgilaydi. Bolaning ustuvor manfaati bu yerda ixtiyor erkin ishlatiladigan soha emas, baholashda majburiy tarziqa tortiladigan mezondir.

Nizomning 7/1-moddasi baholash har bir shaxs uchun alohida oʻtkazilishini va shaxsning maxsus ehtiyojga ega yoki nozik holatdagi shaxs ekani, yoshi, sogʻliq holati, jinsi va oilaviy ahvoli kabi xususiyatlari hisobga olinishini nazarda tutadi.

Nizomning 4/o moddasi "maxsus ehtiyojga ega" taʼrifi ichiga hamrohsiz bola bilan bir qatorda yonida bolasi boʻlgan yolgʻiz ona yoki otani ham kiritgan. Bu taʼrif mavzuimiz uchun hal qiluvchidir: bolasi bilan birga boʻlgan yolgʻiz ona qonunchilikning oʻz tasnifiga koʻra maxsus ehtiyojga ega hisoblanadi va 7/1-moddaga binoan bu holat baholashda hisobga olinishi shart.

Nizomning 11-moddasi oilaga asoslangan qaytish majburiyatini belgilaydi: chet ellik, talabi boʻyicha, chiqarib yuborish qarori bajarilgunga qadar Turkiyada qonuniy ravishda turgan birinchi va ikkinchi darajali qarindoshlari yonida qolishi mumkin. Bu majburiyat chet ellikning talabisiz qoʻllanmaydi va yonida qolinadigan qarindoshlardan yozma rozilik olinishi kerak.

Bu qoidalar birgalikda oʻqilganda kelib chiqadigan xulosa shu: yonida bolasi boʻlgan ona haqida idari gözetim qarori chiqarilayotganda bolaning ustuvor manfaati va onaning maxsus ehtiyojga ega maqomi baholangan boʻlishi kerak. Bu baholashning qarorda koʻrinmasligi 5/4 va 7/1-moddalarga zidlik daʼvosining asosini tashkil qiladi.

Taʼlim huquqi jihati

Bola markazda turgan muddat uzaygani sari taʼlim huquqi boʻyicha paydo boʻladigan muammo ogʻirlashadi. Yuqorida eslatilgan YUKKning 59/1-d moddasi bilan bir qatorda Turkiya Respublikasi Konstitutsiyasining 42-moddasi hech kim taʼlim va oʻqish huquqidan mahrum qilinmasligini belgilaydi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyasi ham ishtirokchi davlatlarga bolaning taʼlim huquqini tan olish majburiyatini yuklaydi va 3-moddasida bolaga tegishli barcha tartiblarda bolaning ustuvor manfaati asosiy mezon boʻlishini belgilaydi.

TİHEKning 6–12 yoshdagi bolalarning taʼlimi davom etishini taʼminlashga oid tavsiyasi markazdagi mavjud mashgʻulotlar bu majburiyatni qoplamasligini koʻrsatadi. Bundan ikki alohida xulosa kelib chiqadi. Birinchisi, idari gözetim muddati uzaygani sari taʼlim huquqiga aralashuvning ogʻirligi ortadi; demak muddat mutanosiblik bahosining mustaqil unsuridir. Ikkinchisi, markazda taʼlim taʼminlanmasligi muqobil majburiyatlarni qoʻllashni qoʻllab-quvvatlovchi aniq asos hosil qiladi.

Konstitutsiyaviy sudning mezonlari

Konstitutsiyaviy sudning GGM sharoitlariga oid amaliyoti bolalar uchun ham yoʻl koʻrsatuvchidir. Y.K. qarorida (B. No: 2016/14347, 2/6/2020) Sud GGMlar chiqarib yuborilishi haqida qaror chiqarilgan chet elliklarning joylashtirilishi va nazorat ostida ushlab turilishini taʼminlar ekan, insonga yoʻnaltirilgan yondashuv bilan ishlaydigan muassasalar ekanini; bu yerda ushlab turilgan shaxslarning yashash huquqini himoya qilish hamda ijtimoiy va psixologik jihatdan mustahkamlanishi asosida xizmat koʻrsatishi kerakligini bildirgan. Bu mezon markaz sharoitlarini bolalar nuqtai nazaridan baholashda bevosita qoʻllanishi mumkin.

Abdulkadir Yapuquan qarorida (B. No: 2016/35009, 2/5/2019) esa Sud idari gözetim qarorida qonuniy sabablarning asoslanmasdan mavhum tarzda takrorlanishini shaxs erkinligi va xavfsizligi huquqining buzilishi xulosasiga olib keluvchi unsur deb hisoblagan. Yonida bolasi boʻlgan shaxs haqida chiqarilgan qarorda bolaning holatiga oid hech qanday baholash boʻlmasligi bu mezon nuqtai nazaridan yanada zaifroq asoslashni anglatadi.

Baholash va tavsiyalar

Amaldagi qonunchilik yonida bolasi boʻlgan chet elliklar uchun muqobil majburiyatlarni qoʻllash imkonini beruvchi mezonlarni allaqachon oʻz ichiga oladi. Muammo qoida yetishmasligidan koʻra, bu mezonlarning qarorlarda koʻrinadigan tarzda qoʻllanmasligidan kelib chiqmoqda. Shu bilan birga qonunchilik darajasida quyidagi yaxshilanishlar oʻrinli boʻladi:

• Yonida bolasi boʻlgan chet elliklar haqida idari gözetim qarori chiqarilgan holatda, qarorda bolaning ustuvor manfaatiga oid alohida baholash boʻlimiga oʻrin berilishining majburiy qilinishi.
• Markazda amalda boʻlgan, ammo haqida qaror boʻlmagan bolalarning qayd etilishi va bu bolalar uchun ham davriy baholash oʻtkazilishi.
• Maktab yoshidagi bolalarning markazda qolish muddati kunduzgi taʼlimga kirish hisobga olingan holda alohida cheklanishi.
• Oilaga asoslangan qaytish va belgilangan manzilda yashash majburiyatlarining yonida bolasi boʻlgan chet elliklar uchun birinchi navbatda baholanishi.

Bolaning ustuvor manfaati tamoyili natijani yolgʻiz oʻzi belgilovchi qoida emas; ammo tortilishi majburiy mezondir. Qarorda umuman tortilmagani oʻsha qarorning qonuniyligini bahsli qilib qoʻyadi.

Manbalar

• 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (Resmî Gazete 11.04.2013, S. 28615), 57, 57/A va 59/1-ç, 59/1-d moddalar.
• İdari Gözetime Alternatif Yükümlülüklere İlişkin Yönetmelik (Resmî Gazete 14.09.2022, S. 31953), 4, 5, 7 va 11-moddalar.
• Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, İstanbul Çatalca Geri Gönderme Merkezi Ziyaret Raporu, hisobot raqami: 2026/45, 16/7/2026 sanali 2026/778-sonli qaror.
• AYM İkinci Bölümü, Y.K., B. No: 2016/14347, 2/6/2020.
• AYM Genel Kurulu, Abdulkadir Yapuquan, B. No: 2016/35009, 2/5/2019.
• Turkiya Respublikasi Konstitutsiyasining 42-moddasi; Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyasi 3 va 28-moddalar.

Ushbu maqola 11-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra amaldagi qonunchilik asosida tayyorlangan. Umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat hisoblanmaydi; aniq holatda advokatga murojaat qilish oʻrinli boʻladi.

Ushbu maqola 11-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra amaldagi qonunchilik asosida tayyorlangan. Umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat oʻrnini bosmaydi. Oʻz holatingiz boʻyicha advokatga murojaat qilishingizni tavsiya qilamiz.