Geri Gönderme Merkezi (GGM)da imzolanadigan "ixtiyoriy qaytish" hujjati: erkin iroda, xabardor qilingan rozilik va qaytarmaslik tamoyili

Geri Gönderme Merkezi (GGM)da ushlab turilgan chet ellik imzolagan ixtiyoriy qaytish shakli ishning yoʻnalishini bir zumda oʻzgartiradi: chiqarib yuborish qaroriga qarshi qoʻzgʻatilgan daʼvo predmetsiz qolish xavfiga duch keladi, shaxsning mamlakatdan chiqishi tezlashadi va idora nuqtai nazaridan jarayon yakunlangan hisoblanadi. Bu ogʻir oqibatlar hujjat asosidagi irodaning haqiqatan ham erkin boʻlgan-boʻlmaganini yuridik muammoga aylantiradi. Ushbu maqola erkinligi cheklangan shaxsning roziligi qanday sharoitlarda yuridik qiymatga ega boʻlishini va bu rozilik davlatning qaytarmaslik majburiyatini bekor qiladimi yoki yoʻqmi, koʻrib chiqadi.

Ixtiyoriylikning rasmiy taʼrifi: toʻrt unsur birgalikda talab etiladi

Göç İdaresi Başkanlığının rasmiy taʼrifiga koʻra ixtiyoriy qaytish — shaxslarning belgilangan dasturlar doirasida ixtiyoriy, xavfsiz, izzat-nafsni saqlagan va tartibli tarzda oʻz mamlakatlariga qaytishidir. Bu toʻrt unsurning hammasi birgalikda boʻlmaganda ixtiyoriy qaytish haqida gapirib boʻlmaydi.

Taʼrifning tuzilishi yuridik jihatdan muhim, chunki "ixtiyoriylik" yolgʻiz oʻzi yetarli hisoblanmagan; xavfsizlik va izzat-nafs unsurlari ham xuddi shu taʼrifning qismiga aylantirilgan. Bundan kelib chiqadigan xulosa shu: shaxsning imzosi qaytishning xavfsiz va izzat-nafsni saqlagan holda boʻlishini ham isbotlamaydi. Shaxs qaytadigan joyning oʻzi uchun xavfsiz emasligini bila turib, boshqa chiqish yoʻlini koʻrmagani uchun imzo qoʻygan boʻlishi mumkin. Bunday imzo taʼrifning birinchi unsurini shaklan qondirsa-da, ikkinchi va uchinchi unsurlarini qondirmaydi.

Erkinligi cheklangan shaxsning roziligi

Rozilikning yuridik qiymati u berilgan muhitdan ajratib baholanmaydi. Shaxs muddati noaniq tarzda yopiq muassasada ushlab turilayotgan boʻlsa va imzo qoʻyish u yerdan chiqishning maʼlum yagona yoʻli sifatida taqdim etilsa, vujudga kelgan iroda erkin shakllangan deb aytib boʻlmaydi. Bu huquqimizda yangi fikr emas; irodani nuqsonli qiladigan holatlar boʻyicha umumiy huquq tamoyillari ham shu yoʻnalishga ishora qiladi.

Konstitutsiyaviy sud Umumiy majlisi Abdulkadir Yapuquan qarorida (B. No: 2016/35009, 2/5/2019) bu masalani bevosita koʻrib chiqqan. Qarorga asos boʻlgan holatda idora murojaat qiluvchining idari gözetim qarori bekor qilingan oʻn ikkinchi oydan keyin oʻz irodasi bilan GGMda qolganini koʻrsatuvchi hujjatlarni taqdim etgan. Sud bu himoyani uch alohida asos bilan rad etgan:

Birinchisi, hujjatning ishonchliligi. GGM tomonidan tuzilgan bayonnomani murojaat qiluvchining imzolashdan bosh tortgani Sudga koʻra bayonnoma mazmunining haqiqiylik qiymatiga ega ekani haqida shubha va noaniqliklarga olib kelgan. Idora bir tomonlama tuzgan va tegishli shaxs imzolamagan bayonnoma rozilikni isbotlash jihatidan yetarli deb topilmagan.

Ikkinchisi, xatti-harakatga zid iroda. Murojaat qiluvchining Inson huquqlari boʻyicha Yevropa sudiga va Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilib ozod boʻlishni xohlagani rozilik bilan ushlab turilish irodasining yoʻqolganini anglatadi. Yaʼni shaxsning keyingi xatti-harakatlari ilgari bergan deb taxmin qilinayotgan rozilikni rad etishi mumkin.

Uchinchisi va eng muhimi, rozilikning yuridik jihatdan baholanishi mumkinligi. Sud shaxsning oʻz irodasi bilan erkinligidan voz kechishiga yoʻl qoʻymaslik davlatning ijobiy majburiyatlaridan biri ekanini aytgan va shaxsning erkinligidan mahrum boʻlish yoʻnalishidagi roziligiga yuridik qiymat berish mumkin emasligi xulosasiga kelgan. Sud bundan tashqari, davlat organlarining huquq normasi talabini bajarish uchun harakat qilish vaqti kelganda passiv turishi bu ijobiy majburiyat bilan mos kelmasligini bildirgan.

Bu xulosalar bevosita idari gözetim'ning davom etishiga rozilik doirasida chiqarilgan boʻlsa-da, ulardagi mantiq ixtiyoriy qaytish bayonotiga ham qoʻllanishi mumkin. Erkinligidan mahrum qilingan shaxsning oʻsha mahrumlikni tugatish uchun bergan bayonoti erkin irodaga asoslangan degan taxmin qaror oʻrnatgan doirada oʻz-oʻzidan qabul qilinadigan taxmin emas.

Xabardor qilingan rozilikning eng kam shartlari

Rozilik haqiqiy hisoblanishi uchun shaxs nimaga rozilik bildirayotganini bilishi kerak. GGM muhitida bu, eng kamida quyidagi unsurlarning taʼminlanishini talab qiladi:

• Hujjatning tushunarli tilda yetkazilishi. Shaxsning oʻqiy olmaydigan tilda tayyorlangan shaklni imzolashi uning mazmuniga rozilik bildirganini koʻrsatmaydi. Topshirish bayonnomasida tarjimonning ismi, tili va imzosi boʻlishi kerak.
• Oqibatlarning bildirilishi. Shaxs imzoning davom etayotgan daʼvosiga taʼsirini, mamlakatga qayta kirish taqiqini keltirib chiqaradimi yoki yoʻqmi va qaytishdan voz kechish mumkinmi, bilishi kerak.
• Muqobil variantlarning bildirilishi. Shaxsga faqat imzolashning emas, imzolamaslikning oqibati ham tushuntirilishi kerak. Maʼmuriy nazoratga muqobil majburiyatlar va xalqaro himoya soʻrab ariza berish imkoniyati borligidan bexabar shaxs haqiqiy tanlov qilgan hisoblanmaydi.
• Oʻylab koʻrish imkoniyati va bosim yoʻqligi. Imzo olingan payt bilan mamlakatdan chiqish amalga oshgan payt orasidagi muddatning qisqaligi bosim daʼvosini baholashda hisobga olinadigan holatdir.
• Yuridik yordam imkoniyati. Advokatning hozir boʻlishi qonunan majburiy qilinmagan boʻlsa ham, shaxsning advokat bilan uchrashish imkoniyati bor-yoʻqligi rozilikning xabardor qilingan holda berilgan-berilmaganini baholashda hisobga olinishi kerak.

Imzo qaytarmaslik majburiyatini bekor qiladimi?

Muhokamaning eng muhim nuqtasi shu. YUKKning 4-moddasi quyidagi qoidani oʻz ichiga oladi: "Ushbu Qonun doirasidagi hech kim qiynoqqa, gʻayriinsoniy yoki qadr-qimmatni kamsituvchi jazo yoxud muomalaga duchor boʻladigan, yoki irqi, dini, fuqaroligi, muayyan ijtimoiy guruhga mansubligi yoxud siyosiy qarashlari sababli hayoti yoki erkinligi tahdid ostida qoladigan joyga yuborilmaydi."

Qoidaning yozilishiga eʼtibor berish kerak. Qonun chiqaruvchi "hech kim ... yuborilishni istamasligini bildirishi mumkin" kabi huquq tuzilmasini oʻrnatmagan; bevosita yuborilmaydi degan. Taqiq shaxsning talabiga bogʻliq himoya emas, davlat zimmasiga yuklangan majburiyatdir. Tamoyilning murojaat qilinuvchisi chet ellik emas, davlatdir. Shu sababli chet ellikning "qaytmoqchiman" degan bayonoti davlatning yuboriladigan joyda xavf bor-yoʻqligini tekshirish majburiyatini oʻz-oʻzidan bekor qilmaydi. Boshqacha qabul qilish tamoyilni voz kechish mumkin boʻlgan huquqqa aylantiradi, bu esa qoidaning soʻzlari bilan mos kelmaydi.

Shu yoʻnalishdagi yana bir asos 55-moddada mavjud. Bu moddaga koʻra 54-modda doirasiga kirsalar ham, chiqarib yuboriladigan mamlakatda oʻlim jazosiga, qiynoqqa, gʻayriinsoniy yoki qadr-qimmatni kamsituvchi jazo yoxud muomalaga duchor boʻlishi haqida jiddiy dalillar boʻlganlar; jiddiy sogʻliq muammolari, yoshi va homiladorlik sababli sayohati xavfli deb topilganlar; hayot uchun xavfli kasalligi uchun yuboriladigan mamlakatda davolanish imkoniyati boʻlmaganlar; qurbonlarni qoʻllab-quvvatlash jarayonidan foydalanayotgan odam savdosi qurbonlari hamda davolanishlari yakunlanguncha psixologik, jismoniy yoki jinsiy zoʻravonlik qurbonlari haqida chiqarib yuborish qarori chiqarilmaydi. Moddaning ikkinchi bandi esa bu baholashlar "har bir shaxs uchun alohida" oʻtkazilishini ochiq belgilaydi.

Bundan kelib chiqadigan xulosa shu: 55-modda doirasiga kiradigan shaxs haqida yuridik jihatdan chiqarib yuborish qarori chiqarib boʻlmaydigan ekan, bunday shaxs imzolagan ixtiyoriy qaytish shakli chiqarib boʻlmaydigan qarorni chiqarish mumkin holga keltirmaydi. Darhaqiqat, İdari Gözetime Alternatif Yükümlülüklere İlişkin Yönetmeliğin 6-moddasi ikkinchi bandi ham 55-modda doirasidagi chet elliklarga muqobil majburiyatlar qoʻllanmasligini belgilab, bu shaxslar tizimdan butunlay tashqarida qoldirilganini koʻrsatadi.

Bu talqinni qoʻllab-quvvatlovchi asos İdari Gözetime Alternatif Yükümlülüklere İlişkin Yönetmelikda ham mavjud. Nizomning qaytish boʻyicha maslahatni belgilovchi 12-moddasi uchinchi bandi, shu doirada oʻz mamlakatiga yoki uchinchi mamlakatga chiqarilishi taʼminlanadigan chet elliklar boʻyicha amalga oshiriladigan ish va tartiblarda Qonunning 4-moddasi qoidalari saqlanib qolishini ochiq belgilaydi. Yaʼni ixtiyoriy qaytishni ragʻbatlantiruvchi tartibning ishlatilishi qaytarmaslik tamoyilini kuchdan qoldirmaydi. Xuddi shu moddaning toʻrtinchi bandi bu doiradagi chet ellikka uning huquq va majburiyatlari yozma shaklda rasmiy topshirilishini nazarda tutadi.

Isbot yuki jihatidan esa quyidagi farq qilinishi kerak: shaxsdan kelib chiqqan mamlakatida duch keladigan xavf haqidagi daʼvosini aniqlashtirish kutiladi; ammo daʼvo ilgari surilgandan soʻng, yuboriladigan joyning xavfsiz ekanini baholash va bu baholashni hujjatlashtirish majburiyati idoraga tegishli. Imzolangan shakl bu baholashning oʻrnini bosmaydi.

Amalda eʼtibor berilishi kerak boʻlgan masalalar

Ishda ixtiyoriy qaytish bayonotining haqiqiyligi muhokama qilinadigan boʻlsa, quyidagi masalalar koʻrib chiqilishi kerak:

• Shakl qaysi tilda tayyorlangani va tarjima qilingan-qilinmagani; topshirish bayonnomasida tarjimon haqidagi maʼlumot bor-yoʻqligi,
• Imzo olingan sana bilan shaxsning GGMga kirgan sanasi orasidagi muddat,
• Imzo olingan sana bilan mamlakatdan chiqish amalga oshgan sana orasidagi muddat,
• Shaxsning oʻsha sanada davom etayotgan daʼvosi yoki xalqaro himoya soʻrab bergan arizasi bor-yoʻqligi,
• Shaxsga qaytarmaslik tamoyili doirasida baholash oʻtkazilgan-oʻtkazilmagani, oʻtkazilgan boʻlsa ishda hujjati bor-yoʻqligi,
• Shaxsda 55-modda doirasiga kiradigan holat (sogʻliq, homiladorlik, zoʻravonlik yoki odam savdosi qurboni boʻlish) bor-yoʻqligi va bu alohida baholangan-baholanmagani,
• Shaxsning imzodan keyingi xatti-harakatlari (murojaat, eʼtiroz, shikoyat) bayonotga zid kelgan-kelmagani.

Xulosa

Ixtiyoriy qaytish qonunchilik va idoraning oʻz taʼrifiga koʻra ixtiyoriylik, xavfsizlik, izzat-nafs va tartiblilik unsurlarining birgalikda boʻlishini talab qiladigan tushunchadir. GGMda olingan imzo bu unsurlardan faqat bittasi haqida, u ham bahsli tarzda, taxmin hosil qiladi. Konstitutsiyaviy sudning erkinlikdan mahrum boʻlish yoʻnalishidagi rozilikka yuridik qiymat berib boʻlmasligi haqidagi xulosasi bu sohadagi baholashning boshlangʻich nuqtasi boʻlishi kerak. Qaytarmaslik tamoyili jihatidan esa xulosa aniq: imzo davlatning tekshirish majburiyatini tugatmaydi. Amaliyotning ishonchliligini oshirish uchun ixtiyoriy qaytish bayonotlarini olishda tarjima, xabardor qilish va oʻylab koʻrish muddatiga oid eng kam tartib kafolatlarining ochiq belgilanishi oʻrinli boʻladi.

Manbalar

• 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (Resmî Gazete 11.04.2013, S. 28615), 4, 55 va 57/A-moddalar.
• İdari Gözetime Alternatif Yükümlülüklere İlişkin Yönetmelik (Resmî Gazete 14.09.2022, S. 31953), 6/2 va 12-moddalar.
• AYM Genel Kurulu, Abdulkadir Yapuquan, B. No: 2016/35009, 2/5/2019 (matbuot xabari BB 45/19, 17.5.2019).
• Göç İdaresi Başkanlığı, "Gönüllü Geri Dönüş", goc.gov.tr.

Ushbu maqola 11-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra amaldagi qonunchilik asosida tayyorlangan. Umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat hisoblanmaydi; aniq holatda advokatga murojaat qilish oʻrinli boʻladi.

Ushbu maqola 11-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra amaldagi qonunchilik asosida tayyorlangan. Umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat oʻrnini bosmaydi. Oʻz holatingiz boʻyicha advokatga murojaat qilishingizni tavsiya qilamiz.