Maʼmuriy nazorat haqiqatan ham oxirgi chora mi? Geri Gönderme Merkezi (GGM)lar va YUKK 57/A-moddasi doirasidagi muqobil majburiyatlar

Chiqarib yuborish qarori chiqarilgan chet ellikning Geri Gönderme Merkezi (GGM)da ushlab turilishi Turkiya huquqida qoida emas, istisnodir. Qonunchilik buni ochiq aytadi: idari gözetim faqat kamroq cheklovchi choralar yetarli boʻlmaganda qoʻllaniladigan yoʻldir. Shunga qaramay amalda koʻpchilik ishlarda idari gözetim qarori muqobil majburiyatlar umuman muhokama qilinmagan bir jumlalik asos bilan chiqarilmoqda. Ushbu maqola qonunchilik oʻrnatgan "oxirgi chora" mezonini, bu mezonning oʻz ichidagi ziddiyatni va Konstitutsiyaviy sudning asoslashni tekshirishga oid yondashuvini koʻrib chiqadi.

Qonunchilik nima deydi?

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK)ning 57-moddasi ikkinchi bandi — 6/12/2019 sanali 7196-sonli Qonunning 77-moddasi bilan oʻzgartirilgan tahririda — quyidagi qoidani oʻz ichiga oladi: chiqarib yuborish qarori chiqarilganlardan qochish va gʻoyib boʻlish xavfi boʻlgan, Turkiyaga kirish yoki chiqish qoidalarini buzgan, soxta yoki asossiz hujjatdan foydalangan, asosli sababsiz Turkiyadan chiqish uchun berilgan muddatda chiqmagan, jamoat tartibi, jamoat xavfsizligi yoki aholi salomatligi uchun tahdid soʻlganlar haqida "viloyat hokimligi tomonidan idari gözetim qarori chiqariladi yoki 57/A-moddasiga binoan idari gözetim'ga muqobil majburiyatlar belgilanadi".

Bu ifoda muhokamaning boshlangʻich nuqtasidir: qonun chiqaruvchi bir xil sabablarga ikki alohida natijani bogʻlagan va ular oʻrtasida tanlov qilinishini nazarda tutgan. Shu sababli "oxirgi chora" mezoni faqat nizomdan kelib chiqadigan tamoyil emas, qonunning oʻzi oʻrnatgan ikki tomonlama tuzilmaning natijasidir.

Muddatlarga kelsak, 57/3-moddaga binoan Geri Gönderme Merkezi (GGM)lardagi idari gözetim muddati olti oydan oshmaydi. Shu nuqtada koʻp uchraydigan xatoga eʼtibor berish kerak: olti oylik uzaytirish chiqarib yuborish tartiblarining har qanday sabab bilan yakunlanmasligiga bogʻliq emas. Qonun uzaytirishni tartiblarning "chet ellikning hamkorlik qilmasligi yoki oʻz mamlakati haqida toʻgʻri maʼlumot yoxud hujjatlarni bermasligi sababli" yakunlanmasligi holati bilan cheklagan. Kechikish idoraning oʻz ish yuritishidan, konsullik yozishmalarining choʻzilishidan yoki sayohat hujjatining olinmasligidan kelib chiqayotgan boʻlsa, uzaytirishning qonuniy sharti vujudga kelmagan hisoblanadi. Uzaytirish qarorida kechikish chet ellikka bogʻliq ekani koʻrsatilishi kerak.

57/4-modda (7196-sonli Qonun bilan oʻzgartirilgan) nazoratning davom etishida zarurat bor-yoʻqligini viloyat hokimligi tomonidan har oy muntazam baholanishini, zarur koʻrilganda oʻttiz kunlik muddat kutilmasligini va zarurat koʻrilmagan chet elliklar uchun nazoratning darhol tugatilishini nazarda tutadi. Xuddi shu bandning oxirgi jumlasi bu chet elliklarga 57/A-moddaga binoan muqobil majburiyatlar "belgilanadi" shaklida, yaʼni ixtiyorga qoldirilmagan ifoda bilan qoʻllanishini aytadi.

Qonunga xuddi shu Qonunning 78-moddasi bilan qoʻshilgan 57/A-modda muqobil majburiyatlarni sanab oʻtadi. Moddaning ikkinchi bandi bu majburiyatlar muddati yigirma toʻrt oydan oshmasligini; uchinchi bandi esa 57/2-modda doirasiga kirib, idari gözetim'ga olinmagan chet elliklarga bu majburiyatlardan biri yoki bir nechtasining belgilanishi majburiy ekanini qoidaga soladi. Qoidaning qoʻllanishini koʻrsatuvchi İdari Gözetime Alternatif Yükümlülüklere İlişkin Yönetmelik 2022-yil 14-sentyabrdagi 31953-sonli Resmî Gazetede eʼlon qilingan. Qonun va Nizom birgalikda yettita majburiyatni nazarda tutadi:

• Belgilangan manzilda yashash
• Xabar berib turish (barmoq izini tasdiqlash, ovozni tanish ilovasi yoki viloyat boshqarmasida qoʻlda imzo qoʻyish)
• Oilaga asoslangan qaytish (Turkiyada qonuniy ravishda turgan birinchi va ikkinchi darajali qarindoshlar yonida qolish)
• Qaytish boʻyicha maslahat
• Jamoat manfaati uchun xizmatlarda ixtiyoriy asosda ishtirok etish
• Taʼminot (Nizomning 14-moddasiga binoan yuz ming Turkiya lirasi; har yili qayta baholash darajasida oshiriladi)
• Elektron kuzatuv

"Oxirgi chora" mezoni qayerdan kelib chiqadi?

Qonunning 57/2 va 57/A/3-moddalari bilan oʻrnatgan tuzilmasi nizom darajasida yanada aniqroq qoidaga aylangan.

Muqobil majburiyatlar idari gözetim'dan oldin kelishi Nizomning 7-moddasida ochiq qoida sifatida yozilgan. Moddaga koʻra chet ellikka muqobil majburiyatlar qoʻllanadimi yoki yoʻqmi, bu idari gözetim'ga olinishdan oldin baholanishi shart; bu baholash har bir shaxs uchun alohida qilinadi va shaxsning maxsus ehtiyojga ega yoki nozik holatda ekani, yoshi, sogʻliq holati, jinsi va oilaviy ahvoli hisobga olinadi. Maʼmuriy nazoratga faqat "muqobil majburiyatlarni qoʻllash imkonsiz yoki yetarli boʻlmagan" holatda murojaat qilish mumkin.

Nizomning 5/4-moddasi ham shu yoʻnalishdagi tarozi mezonini qoʻyadi: baholashda chet ellikning erkinlik va xavfsizlik huquqi, oila yaxlitligi, bolaning ustuvor manfaati bilan jamoat tartibi, aholi salomatligi va jamoat xavfsizligi oʻrtasidagi muvozanat hisobga olinadi.

Bundan kelib chiqadigan yuridik xulosa shu: idari gözetim qarori faqat 57/2-moddadagi sabablardan birining mavjudligini koʻrsatish bilan qonuniy boʻlib qolmaydi. Qaror bundan tashqari qanday kamroq cheklovchi choralar baholanganini va ular nega yetarli emas deb topilganini koʻrsatishi kerak. Bu baholashning umuman qilinmagani yoki qilingani qarorda koʻrinmasligi yolgʻiz oʻzi qonunbuzarlik daʼvosining asosini tashkil qiladi.

Qonun bu asosning yozma shaklda tegishli shaxsga yetib borishini ham kafolatlagan. 57/5-moddaga binoan idari gözetim qarori, muddatning uzaytirilishi va har oy muntazam oʻtkaziladigan baholashlar natijalari asoslari bilan birga chet ellikka yoki uning qonuniy vakiliga yoxud advokatiga rasmiy topshiriladi; shaxs advokat tomonidan ifodalanmayotgan boʻlsa, oʻzi yoki qonuniy vakili qarorning natijasi, eʼtiroz tartiblari va muddatlari haqida xabardor qilinadi. Oylik baholashlar faqat ishda qoladigan ichki tartib emas, rasmiy topshirilishi kerak boʻlgan qarorlar ekani shundan anglashiladi.

Qonunchilikning oʻz ichidagi ziddiyat

Shu bilan birga xuddi shu Nizomning 6-moddasi toʻrtinchi bandi teskari yoʻnalishdagi qoidani oʻz ichiga oladi. Bu bandga koʻra 57-moddadagi sabablardan biri mavjud boʻlgan chet elliklar haqida quyidagi toʻrt holatdan biri yoki bir nechtasi boʻlgan taqdirda "birinchi navbatda idari gözetim'ga olinishi shart":

• Maʼmuriy nazoratga olinmagan taqdirda uning mamlakati haqida toʻgʻri maʼlumot va hujjatlarga yetib boʻlmasligi,
• Shaxsini va fuqaroligini aniqlash maqsadida idari gözetim talab etilishi,
• Chet ellikning idora bilan hamkorlik qilmasligi,
• Maʼmuriy nazoratga olinmagan taqdirda oʻz mamlakatiga qaytarib yuborib boʻlmasligi.

Xuddi shu matn ichida 7-modda muqobil baholashni qoida, nazoratni istisno deb hisoblasa; 6-moddaning toʻrtinchi bandi toʻrt holatda nazoratni "asos" deb eʼlon qiladi. Bu ikki qoida bir-birini inkor etadigan tarzda oʻqilsa, amalda 6/4-banddagi holatlarning keng talqin qilinishi 7/1-banddagi individual baholash majburiyatini amalda ishlamaydigan holga keltirishi mumkin. Ayniqsa "idora bilan hamkorlik qilmaslik" mezoni taʼrifi berilmagan va chegarasi chizilmagan tushunchadir; pasportni taqdim eta olmaslik bilan ataylab maʼlumot yashirish oʻrtasidagi farq qarorda koʻrsatilmagan holatda bu band asos ishlab chiqarishni osonlashtiradigan qolipga aylanish xavfini tugʻdiradi.

Fikrimizcha, toʻgʻri talqin 6/4-bandni 7/1-bandning istisnosi emas, uning ichidagi "yetarli boʻlmaslik" bahosining misoli sifatida oʻqishdir. Yaʼni idora 6/4-banddagi holatga tayansa ham, oʻsha holat aniq ishda nega muqobil majburiyatlar bilan bartaraf etilmaganini koʻrsatishi shart. Boshqacha talqin Nizom asoslangan YUKKning 57/A-moddasi maqsadiga va quyida koʻrib chiqiladigan konstitutsiyaviy mezonga mos kelmaydi.

Konstitutsiyaviy sud asossiz qarorni qanday tekshiradi?

Konstitutsiyaviy sud Umumiy majlisi 2/5/2019 sanali Abdulkadir Yapuquan qarorida (B. No: 2016/35009) idari gözetim qarorlarining asoslanishiga oid hal qiluvchi xulosalar chiqargan. Qarorga asos boʻlgan holatda Xitoy Xalq Respublikasi fuqarosi va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Qochqinlar boʻyicha Oliy komissarligi tomonidan qochqin sifatida tan olish hujjati berilgan murojaat qiluvchi haqida chiqarib yuborish va idari gözetim qarori chiqarilgan, murojaat qiluvchi oʻn ikki oydan ortiq muddat GGMda ushlab turilgan.

Sud idari gözetim'ga olishning Konstitutsiyaning 19-moddasi bilan tan olingan istisno vakolat ekanini aytganidan soʻng, chiqarib yuborish yoki ekstraditsiya tartiblari zarur ehtiyotkorlik bilan olib borilmasa, shaxsni erkinligidan mahrum qilishning qonuniyligi haqida gapirib boʻlmasligini bildirgan. Aniq holatda huquqbuzarlik xulosasiga olib kelgan asos ikki ustun ustiga qurilgan:

Birinchisi, mavhum asos muammosi. Sudga koʻra idari gözetim qarorida jamoat tartibi va jamoat xavfsizligi kabi qonuniy sabablar "asoslanmasdan mavhum tarzda takrorlanib" murojaat qiluvchi erkinligidan mahrum qilingan. Murojaat qiluvchining qanday shaxsiy holati sababli tahdid soʻlgani haqida qarorda izoh boʻlmagani Konstitutsiyaviy sudning ushlab turishning qonuniyligini baholay oladigan maʼlumotga yeta olmasligiga olib kelgan. Bu xulosa asos yetishmasligi faqat shakliy kamchilik emas, tekshiruvni imkonsiz qiladigan mohiyatga oid nuqson ekanini koʻrsatgani uchun muhimdir.

Ikkinchisi, muddat va davriy baholash. Sud idari gözetim qarorining oylik zarurat bahosiga boʻysundirilishi majburiy boʻlishiga qaramay, baholash muddat tugaganidan toʻqqiz kun keyin oʻtkazilganini qonuniylik shartiga zid boʻlgan alohida sabab deb hisoblagan. Bundan kelib chiqadigan amaliy xulosa shu: oylik baholashning oʻtkazilgani yetarli emas, oʻz vaqtida oʻtkazilgan boʻlishi kerak; kechikish yolgʻiz oʻzi qonunbuzarlik keltirib chiqaradi.

Bu qaror 57/A-moddadan oldingi davrga tegishli boʻlsa-da, u oʻrnatgan mezon muqobil majburiyatlar tartibiga bevosita qoʻllanishi mumkin. Asosda "jamoat tartibi" iborasining takrorlanishi yetarli hisoblanmasa, muqobil majburiyatlar nega yetarli emas deb topilgani haqida bir satr ham izoh bermaydigan qaror ham xuddi shu tekshiruvdan oʻta olmaydi.

Amalda qaysi masalalarga eʼtibor berish kerak?

Maʼmuriy nazorat qarorining qonuniyligi muhokama qilinayotganda qarorning oʻzida tekshirilishi kerak boʻlgan unsurlar quyidagilardir:

• Qarorda 57/2-moddadagi qaysi sababga tayanilgani va bu sababning aniq holatdagi asosi nima ekani,
• Muqobil majburiyatlar baholangan-baholanmagani; baholangan boʻlsa qaysi biri nega qoʻllab boʻlmaydigan yoki yetarli emas deb topilgani,
• Nizomning 7/1-moddasiga binoan individual baholash oʻtkazilgan-oʻtkazilmagani; shaxsning yoshi, sogʻliq holati, oilaviy ahvoli va maxsus ehtiyojga ega ekani hisobga olingan-olinmagani,
• Oylik zarurat baholashlari amalda va oʻz vaqtida oʻtkazilgan-oʻtkazilmagani, natijalari 57/5-moddaga binoan asoslari bilan rasmiy topshirilgan-topshirilmagani,
• Muddat uzaytirilgan boʻlsa, kechikish 57/3-modda talab qilgan tarzda chet ellikning hamkorlik qilmasligi yoki maʼlumot/hujjat bermasligidan kelib chiqqani koʻrsatilgan-koʻrsatilmagani,
• Nizomning 7/4-moddasiga binoan, Geri Gönderme Merkezi (GGM)ga olib borilishga oid qirq sakkiz soatlik muddat ichida muqobil majburiyat kerakligi aniqlangan boʻlsa, idari gözetim qarori tugatilgan-tugatilmagani.

Maʼmuriy nazorat qaroriga qarshi 57/6-moddaga binoan shaxsning oʻzi, qonuniy vakili yoki advokati sulh ceza hâkimliğiga murojaat qilishi mumkin. Murojaat idari gözetim'ni toʻxtatmaydi; hakim koʻrib chiqishni besh kun ichida yakunlaydi va uning qarori qatʼiydir. Shartlar bartaraf etilgani yoki oʻzgargani daʼvosi bilan qayta murojaat qilish mumkin — bu nazorat davomida takrorlanishi mumkin boʻlgan tekshiruv yoʻli ekanini anglatadi.

Chiqarib yuborish qaroriga qarshi esa 53/3-moddaning 21/11/2024 sanali 7533-sonli Qonunning 36-moddasi bilan oʻzgartirilgan tahririga binoan qaror rasmiy topshirilgan kundan boshlab yetti kun ichida maʼmuriy sudga murojaat qilinadi. Bu ikki yoʻl bir-biridan mustaqil va turli organlarga tegishli; birining ishlatilishi ikkinchisining oʻrnini bosmaydi.

Xulosa

Turkiya huquqida idari gözetim qonunchilik soʻzlariga koʻra oxirgi choradir. Ammo bu xususiyatning qogʻozda qolib ketmasligi qarorning asosida koʻrinishiga bogʻliq. Nizomning 7/1-moddasi individual va oldindan oʻtkaziladigan baholash majburiyatini belgilagan boʻlsa-da, 6/4-bandning toʻrt holatda nazoratni "asos" deb hisoblovchi ifodasi bu majburiyatni zaiflashtirish salohiyatiga ega. Ikki qoidani uygʻunlashtirish 6/4-band ham oxir-oqibat 7/1-band talab qiladigan "yetarli boʻlmaslik" asosini talab qilishini tan olish bilan mumkin. Konstitutsiyaviy sudning mavhum asosni yetarli hisoblamaydigan va kechiktirilgan davriy baholashni qonuniylik buzilishi deb biladigan yondashuvi ham bu talqinni qoʻllab-quvvatlaydi. Qonunchilik darajasida esa 6/4 bilan 7/1-modda oʻrtasidagi munosabatning ochiq belgilanishi amaliyotdagi noaniqlikni kamaytiradi.

Manbalar

• 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (Resmî Gazete 11.04.2013, S. 28615), 53, 57 va 57/A-moddalar (57/2, 57/4 va 57/A-moddalar: 6/12/2019-7196/77-78-moddalar bilan qoʻshilgan va oʻzgartirilgan; 53/3-modda: 21/11/2024-7533/36-modda bilan oʻzgartirilgan).
• İdari Gözetime Alternatif Yükümlülüklere İlişkin Yönetmelik (Resmî Gazete 14.09.2022, S. 31953), 5, 6 va 7-moddalar.
• AYM Genel Kurulu, Abdulkadir Yapuquan, B. No: 2016/35009, 2/5/2019 (matbuot xabari BB 45/19, 17.5.2019).
• Meltem İneli Ciğer, "Uluslararası Hukuk ve Karşılaştırmalı Hukukta İdari Gözetime Alternatif Tedbirler", Public and Private International Law Bulletin, J. 40, S. 2, 2020, 799–829-betlar.

Ushbu maqola 11-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra amaldagi qonunchilik asosida tayyorlangan. Umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat hisoblanmaydi; aniq holatda advokatga murojaat qilish oʻrinli boʻladi.

Ushbu maqola 11-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra amaldagi qonunchilik asosida tayyorlangan. Umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat oʻrnini bosmaydi. Oʻz holatingiz boʻyicha advokatga murojaat qilishingizni tavsiya qilamiz.