Geri Gönderme Merkezi (GGM)larda intizom tartibining yuridik chegaralari: qonuniylik tamoyili va qonunchilikdagi boʻshliq

Geri Gönderme Merkezi (GGM) jazoni ijro etish muassasasi emas. Bu yerda ushlab turilgan chet ellik haqida jazo ijro etilmaydi; shaxs chiqarib yuborish tartiblarini amalga oshirish maqsadida idari gözetim ostida boʻladi. Shunga qaramay markazlarda qoidalarga zid harakat qilgan deb baholangan shaxslarga nisbatan amalda intizom amaliyoti ishlamoqda: xonani almashtirish, alohida xonada ushlab turish, aloqa imkoniyatlarini cheklash. Bu amaliyot asoslanadigan yozma tartibning yoʻqligi qonuniylik tamoyili nuqtai nazaridan jiddiy muammo tugʻdiradi. Ushbu maqola ana shu boʻshliqning yuridik oqibatlarini koʻrib chiqadi.

Boʻshliqning rasmiy ravishda aniqlanishi

Qonunchilikdagi boʻshliqning mavjudligi talqin masalasi emas, tashkiliy jihatdan aniqlangan haqiqatdir. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK)ning İstanbul Çatalca Geri Gönderme Merkezi boʻyicha 2026/45-sonli tashrif hisobotida — 16/7/2026 sanali 2026/778-sonli Kengash qarori bilan qabul qilingan — idari gözetim ostidagi chet elliklarning intizom jarayoni boʻyicha aniq qoida yoʻqligi aniqlangan va Göç İdaresi Başkanlığına bu boradagi qonunchilik ishini tezlashtirish hamda boʻshliqni bartaraf etish tavsiya qilingan. Hisobotga koʻra markazdagi hodisalar bloklarda xavfsizlik xodimlari tomonidan boshqariladi.

Boshqacha aytganda: amalda qoʻllanadigan chora tartibi bor, ammo bu tartibning qamrovini, chegaralarini, qaror qabul qiluvchi organini va eʼtiroz yoʻlini koʻrsatuvchi qoida yoʻq.

Qonuniylik tamoyili nimani talab qiladi?

Konstitutsiyaning 13-moddasiga binoan asosiy huquq va erkinliklar mohiyatiga daxl qilinmasdan, faqat Konstitutsiyaning tegishli moddalarida koʻrsatilgan sabablarga bogʻliq holda va faqat qonun bilan cheklanishi mumkin. Konstitutsiyaning 19-moddasi esa shaxs erkinligi va xavfsizligiga oid holda hech kim erkinligidan mahrum qilinmasligi qoidasini oʻrnatgandan soʻng, uning istisnolarini cheklangan tarzda sanab oʻtgan.

Bu doirada hal qiluvchi savol shu: GGMda allaqachon idari gözetim ostida boʻlgan shaxsning markaz ichida alohida xonada ushlab turilishi yoki aloqasining uzilishi mavjud nazorat qarorining tabiiy natijasimi yoki qoʻshimcha aralashuvmi?

Javob ikkinchisi tomonga. YUKKning 58/1-moddasi faqat shuni aytadi: "Maʼmuriy nazoratga olingan chet elliklar Geri Gönderme Merkezi (GGM)larda ushlab turiladi." Maʼmuriy nazorat qarori shaxsning markazda ushlab turilishiga yuridik asos hosil qiladi; markaz ichida boshqa shaxslardan ajratilishiga, oilasi va advokati bilan aloqasining uzilishiga emas. Bu ikkinchi turdagi choralar erkinlikka qoʻyilgan cheklovning darajasini oshiradi va oʻz-oʻzidan alohida yuridik asosni talab qiladi. Bunday asos boʻlmasa, chora qonuniylik shartini qondirgan deb aytib boʻlmaydi.

Qolaversa, qonun markazdagi shaxsga berilgan baʼzi imkoniyatlarni bevosita belgilagan. 59/1-b moddasiga binoan chet ellikka "yaqinlariga, notariusga, qonuniy vakilga va advokatga murojaat qilish hamda ular bilan uchrashish, shuningdek telefon xizmatlaridan foydalanish imkoniyati beriladi". Bu qonun bilan tan olingan imkoniyat; shu sababli intizom amaliyoti doirasida bekor qilinishi faqat umumiy huquqbuzarlik emas, bevosita 59/1-b moddasiga zidlik hosil qiladi. Qonun bilan tan olingan imkoniyatning qonuniy asosi boʻlmagan chora bilan yoʻq qilinishi tasavvur qilib boʻlmaydi.

Vakolat berish jihatidan ham chegara bor. 58/3-modda nizom bilan belgilanadigan masalalarni cheklangan tarzda sanab oʻtgan: Geri Gönderme Merkezi (GGM)larning "tashkil etilishi, boshqarilishi, ishlatilishi, oʻtkazilishi, nazorat qilinishi" va chet elliklarning markazlarga "koʻchirish tartiblari". Bu sanoqda intizom tartibi, chora turlari yoki aloqa cheklovi yoʻq. Shu sababli amaldagi qonuniy doirada nizom darajasida intizom tartibi oʻrnatilishining asosi ham bahsli; muammoning yechimi qonunga oʻzgartirish kiritishni talab qiladi.

Shu nuqtada bir taqqoslash oʻrgatuvchidir. Qonun chiqaruvchi 6/12/2019 sanali 7196-sonli Qonun bilan 57-moddaga qoʻshgan sakkizinchi band orqali idari gözetim'ga olingan chet elliklarning fuqaroligini aniqlash maqsadida elektron va aloqa qurilmalari tekshirilishi mumkinligini hamda olingan maʼlumotlar shu maqsaddan tashqari ishlatilmasligini ochiq belgilagan. Yaʼni shaxsiy hayotga qaratilgan bu aralashuv uchun qonuniy asos yaratilgan, maqsadi va chegarasi koʻrsatilgan. Xuddi shu qonun chiqaruvchi markazda qoʻllanadigan chora tartibi uchun shunga oʻxshash qoida qabul qilmagan. Bu boʻshliq ongli tanlovdan koʻra eʼtiborsizlikdan kelib chiqqanini oʻylashga undaydi.

Konstitutsiyaviy sudning Y.K. qarori

Konstitutsiyaviy sudning Ikkinchi boʻlimi 2/6/2020 sanali Y.K. qarorida (B. No: 2016/14347) bu masalani aniq holat orqali koʻrib chiqqan. Qarorga asos boʻlgan holatda Qozogʻiston Respublikasi fuqarosi boʻlgan murojaat qiluvchi haqida chiqarib yuborish va idari gözetim qarorlari chiqarilib GGMga yuborilgan; murojaat qiluvchi markazda isitilmaydigan kamerada oʻn kun ushlab turilganini va qoʻl hamda oyoqlariga zanjirli kishan solinganini daʼvo qilgan.

Sud murojaat qiluvchining oʻn kun davomida "ilgi odası" deb nomlangan yakka xonada ushlab turilgani haqida asosli shubhadan ortiq dalillar borligi xulosasiga kelgan va Konstitutsiyaning 17-moddasida kafolatlangan azoblash taqiqining ham moddiy, ham tartib jihati buzilganiga qaror qilgan.

Qarorning intizom tartibi muhokamasi uchun eng muhim qismi huquqbuzarlik xulosasiga olib kelgan asosdir. Sud quyidagi xulosalarni sanab oʻtgan:

• Murojaat qiluvchining "ilgi odası"ga joylashtirilishi haqida yozma buyruq yoki bayonnoma yoʻq.
• Oʻsha xonaga olingandan keyin murojaat qiluvchi haqida qochishga urinish, ishtirok etish yoki boshqa sabab bilan boshlangan intizomiy tekshiruv yoʻq.
• Murojaat qiluvchining oʻziga, markazdagi boshqa shaxslarga yoki buyumlarga zarar yetkazish ehtimoli borligi haqida dalil yoʻq; aksincha barcha guvohlar murojaat qiluvchi tinch va murosali koʻringanini bildirgan.
• Muassasa maʼmuriyati tomonidan murojaat qiluvchi qanday sabab bilan bu xonaga joylashtirilgani haqida izoh berilmagan.
• Murojaat qiluvchi bu xonada qolgan muddat davomida markazdagi boshqa shaxslar, oilasi va qonuniy vakili bilan aloqa qila olmagan; xonada radio, televizor, telefon kabi aloqa vositalari boʻlmagan, ochiq havoga chiqarilgani haqida dalil ham topilmagan.

Sud GGMlarning ish tamoyillariga zid ravishda, qonuniy maqsadsiz amalga oshirilgan aralashuvning xususiyati va davomiyligi jihatidan azoblash deb baholanishi mumkinligi xulosasiga kelgan.

Bu asoslar ketma-ketligi aslida intizom tartibi boʻlgan taqdirda talab qilinadigan unsurlar roʻyxatiga oʻxshaydi: yozma qaror, aniq sabab, tartib jarayoni, muddat chegarasi va aloqa huquqining saqlanishi. Bularning hech biri boʻlmagani chorani yuridik tartib boʻlishdan chiqarib, amaldagi muomalaga aylantirgan.

Qarorning tartib jihatiga oid qismi ham alohida muhim. Sud tekshiruvning birinchi bosqichida hodisa joyi tasvirlanmagani, xavfsizlik kamerasi yozuvlari bevosita olinib saqlanishi oʻrniga shikoyat qaratilgan markaz xodimlari yuborgan yozuvlar bilan kifoyalanilgani, murojaat qiluvchining sogʻliq holati tibbiy xulosa bilan aniqlanishi oʻrniga prokurorning kuzatuvi bayonnomaga kiritilgani va shikoyat qilingan davlat xodimlarining tushuntirishlari olinmaganini qayd etib, samarali tekshiruv oʻtkazilmagani xulosasiga kelgan.

Intizom tartibida boʻlishi kerak boʻlgan eng kam unsurlar

Qonuniylik tamoyili va Y.K. qarori belgilagan mezonlar birgalikda baholanganda, GGMlarda qoʻllanadigan chora tartibi javob berishi kerak boʻlgan eng kam unsurlar quyidagilardir:

• Qonuniy asos. Erkinlikni mavjud nazoratdan ortiq cheklaydigan har bir choraning asosi qonunda koʻrsatilishi kerak. Nizom yoki koʻrsatma darajasidagi qoida Konstitutsiyaning 13-moddasi oldida yolgʻiz oʻzi yetarli hisoblanmaydi.
• Choralarning cheklangan tarzda sanab oʻtilishi. Qaysi xatti-harakatga qaysi chora qoʻllanishi oldindan belgilanishi; choralar cheklangan tarzda sanab oʻtilishi kerak.
• Yozma va asoslangan qaror. Choraning sababi, muddati va qamrovi yozma qarorda koʻrsatilishi kerak. Y.K. qarorining eng aniq xulosasi yozma buyruq yoki bayonnoma yoʻqligidir.
• Himoya huquqi va tarjima. Shaxsga tushunadigan tilda ayblov bildirilishi va tushuntirish berish imkoniyati taqdim etilishi kerak.
• Eng koʻp muddat. Choraning muddati oldindan cheklanishi; muddatni uzaytirish alohida qarorga bogʻlanishi kerak.
• Daxl qilib boʻlmaydigan asosiy huquqlar. YUKKning 59/1-b moddasida sanab oʻtilgan imkoniyatlar — yaqinlarga, notariusga, qonuniy vakilga va advokatga murojaat qilish hamda telefon xizmatlari — va 59/1-a moddasidagi shoshilinch va asosiy tibbiy xizmat hech qanday chora bilan bekor qilinmasligi kerak. Y.K. qarorida huquqbuzarlikni ogʻirlashtirgan unsurlardan biri murojaat qiluvchining qonuniy vakili bilan aloqa qila olmaganidir; bu ayni paytda 59/1-b moddasiga ham ziddir.
• Eʼtiroz organi. Choraga qarshi murojaat qilish mumkin boʻlgan organ va muddat qarorda koʻrsatilishi kerak.
• Qayd va nazorat. Qoʻllangan har bir choraning qayd etilishi milliy oldini olish mexanizmi sifatida TİHEK nazorati uchun ham zarurdir.

Baholash

GGMlarda intizom tartibining belgilanmagani faqat idora uchun noaniqlik manbai emas; ayni paytda markazda ishlaydigan xodimlarni ham asossiz qoldiradi. Hodisaga aralashayotgan xodimning qanday vakolatga tayanib, qanday chegaralar ichida va qanday tartibda harakat qilishini koʻrsatuvchi matn yoʻqligi ham chet ellikni, ham xodimni himoyasiz qoldiradi.

Boʻshliqni toʻldirishda tutiladigan yoʻl boʻyicha bir masalaga eʼtibor berish kerak: jazoni ijro etish muassasalariga oid intizom tartibini GGMlarga oʻzgarishsiz koʻchirish toʻgʻri boʻlmaydi. Maʼmuriy nazorat jazo emas; GGMda ushlab turilgan shaxs mahkum yoki qamoqqa olingan emas. Shu sababli qabul qilinadigan qoidaning oʻlchovi jazolash emas, markaz tartibini va u yerdagi hammaning xavfsizligini taʼminlash boʻlishi kerak. Choralarning ogʻirligi ham shu maqsad bilan cheklangan boʻlishi lozim.

Xulosa

Turkiyada GGMlarda amalda qoʻllanadigan choralarning yozma tartibi yoʻq va bu boʻshliq milliy inson huquqlari muassasasi tomonidan rasman aniqlanib, bartaraf etilishi tavsiya qilingan. Konstitutsiyaviy sud yozma buyruqqa va aniq asosga tayanmaydigan, muddati noaniq va aloqani butunlay uzadigan amaliyotni azoblash deb baholagan. Bu ikki xulosa birgalikda baholanganda muammo yakka amaliyot xatosi emas, tizimli qoida yetishmasligi ekani koʻrinadi. Qonuniy asosni, cheklangan sondagi choralarni, yozma va asoslangan qaror majburiyatini, eng koʻp muddatni, himoya huquqini va eʼtiroz yoʻlini oʻz ichiga olgan qoida qabul qilinishi ham huquqbuzarliklarning oldini oladi, ham idora ish yuritishiga oldindan koʻra bilish imkonini beradi.

Manbalar

• Turkiya Respublikasi Konstitutsiyasining 13, 17 va 19-moddalari.
• 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (Resmî Gazete 11.04.2013, S. 28615), 57/8-modda (qoʻshilgan: 6/12/2019-7196/77-modda), 58-modda va 59/1-modda.
• AYM İkinci Bölümü, Y.K., B. No: 2016/14347, 2/6/2020 (matbuot xabari BB 53/20, 3.9.2020).
• Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, İstanbul Çatalca Geri Gönderme Merkezi Ziyaret Raporu, hisobot raqami: 2026/45, 16/7/2026 sanali 2026/778-sonli qaror.

Ushbu maqola 11-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra amaldagi qonunchilik asosida tayyorlangan. Umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat hisoblanmaydi; aniq holatda advokatga murojaat qilish oʻrinli boʻladi.

Ushbu maqola 11-sentyabr 2026-yil holatiga koʻra amaldagi qonunchilik asosida tayyorlangan. Umumiy maʼlumot berish uchun moʻljallangan boʻlib, yuridik maslahat oʻrnini bosmaydi. Oʻz holatingiz boʻyicha advokatga murojaat qilishingizni tavsiya qilamiz.