Özbekistan Vatandaşları Türkiye’de Ne Kadar Kalabilir? İkamet İhlalinden GGM’ye Hukuki Yol Haritası

Türkiye’ye vizesiz gelebilmek, burada süresiz yaşama veya çalışma hakkı sağlamaz. Özbekistan vatandaşlarının karşılaşabileceği hukuki sorunlar çoğu zaman bu ayrımın gözden kaçırılmasıyla başlar: kalış günlerinin yanlış hesaplanması, gerçek yaşam amacına uymayan ikamet başvurusu veya çalışma izni alınmadan işe başlanması. Buna karşılık bir ihlal tespit edilmesi de kişinin her durumda hemen ülkesine gönderilebileceği anlamına gelmez. İkamet, giriş yasağı, sınır dışı etme ve idari gözetim birbirinden ayrı işlemlerdir; her birinin dayanağı ve başvuru yolu ayrı incelenmelidir.

1. 90 gün kuralı nasıl işler?

Umuma mahsus pasaport sahibi Özbekistan vatandaşları, turistik seyahatlerinde her 180 günlük dönem içinde toplam 90 güne kadar vizeden muaftır. Bu bilgi hem Dışişleri Bakanlığının ülke listesinde hem Taşkent Büyükelçiliğinin bilgi notunda yer almaktadır. İki resmî yayın aynı idari teşkilata ait olmakla birlikte, ülke özelindeki kuralı birbirini destekleyecek biçimde açıklamaktadır. Muafiyetin kapsamı seyahat amacı ve pasaport türüyle birlikte değerlendirilir.

180 günlük dönem, her girişte yeniden başlayan sınırsız bir hak değildir. Önceki ziyaretler ilgili dönem içinde kalıyorsa hesaba katılır. Örneğin aynı 180 günlük pencere içinde daha önce 55 gün kalmış bir kişinin kullanılabilir süresi, başka bir kalış hakkı bulunmadıkça en fazla 35 gündür. Bu yalnızca kuralı açıklayan bir örnektir; gerçek hesap giriş-çıkış kayıtlarıyla yapılmalıdır. Kısa süreli yurt dışı seyahati önceki günleri kendiliğinden silmez. Dışişleri Bakanlığının genel vize açıklaması da toplam 90/180 sınırını teyit eder.

Sınırda ayrıca seyahat belgesinin geçerliliği, giriş yasağı ve seyahat amacı incelenebilir. Bu nedenle bilet, otel rezervasyonu veya muafiyet bilgisi tek başına ülkeye kabul garantisi değildir. Pasaportunu yenileyen kişinin eski pasaporttaki ziyaretlerini yok sayarak hesap yapması da hatalıdır; hesap kişiye ait kalış geçmişi üzerinden yürütülmelidir.

2. Vizesiz kalıştan ikamete geçiş

Türkiye’de daha uzun süre kalmak isteyen yabancı, yasal kalış süresi dolmadan gerçek amacına uygun izin yolunu belirlemelidir. Turizm, öğrenim, aile birliği ve çalışma farklı koşullara bağlıdır. Kısa dönem ikamet izninde 6458 sayılı Kanun’un 31 ve 32. maddeleri; aile ikametinde 34 ve devamı maddeleri esas alınır. Özbekistan vatandaşı olmak tek başına bu şartları ortadan kaldıran genel bir ayrıcalık değildir.

Turistik ikamet başvurusunda kişinin nerede, ne süreyle ve hangi imkânlarla kalacağı açıklanmalıdır. Gerçek kalış amacı çalışmaksa, yalnızca turist olarak başvuru yapmak bu faaliyeti hukuka uygun hâle getirmez. Öğrencilik ileri sürülüyorsa gerçek kayıt ve öğrenim durumu; aile birliği ileri sürülüyorsa aile ilişkisi ve destekleyicinin koşulları belgelenmelidir. Başvuru türü seçimi, yalnızca sistemde doldurulan bir kutucuk olarak görülmemelidir.

E-İkamet başvurusunun tamamlandığına ilişkin belgeler saklanmalı, randevuya katılım ve istenen evrakın teslimi takip edilmelidir. Ekran görüntüsü, randevu formu ve idarece düzenlenen ikamet izni müracaat belgesi aynı belge değildir. Başvurusu sürerken Türkiye dışına çıkacak kişi, müracaat belgesiyle seyahat koşullarını ayrıca kontrol etmelidir. Göç İdaresinin açıklamalarında belirtilen belge ve harç koşulları sağlanmadan yalnızca “başvurum var” düşüncesiyle seyahat etmek risklidir.

3. İkamet ihlali, para cezası ve giriş yasağı aynı şey değildir

Kalış süresinin aşılması hâlinde önce ihlalin başlangıcı, uzunluğu ve kişinin statüsü tespit edilir. Para cezası veya harç yükümlülüğü ile Türkiye’ye yeniden giriş yasağı birbirinden ayrıdır. Göç İdaresinin 9 Haziran 2020 tarihli açıklaması; kendiliğinden çıkış, ihlalin yetkili makamlarca tespiti, verilen çıkış süresine uyma ve ödeme durumunu ayrı gruplarda ele alır. Bu nedenle “cezayı ödersem kesinlikle yasak konulmaz” sonucu çıkarılamaz.

Açıklamaya göre üç aydan kısa ihlallerde, tespitten önce kendiliğinden sınır kapısına gelip ilgili ödemeleri yapma gibi koşullarla giriş yasağı uygulanmaması mümkündür. Bu, herkese tanınmış ilave üç aylık yasal kalış hakkı değildir. Kamu düzeni veya başka bir hukuki sebebe dayalı giriş engeli ayrıca bulunabilir. İhlal süresi uzadıkça veya çıkış yükümlülüklerine uyulmadıkça sonuçlar değişebilir.

Kanun’un 54. maddesinde vize veya vize muafiyeti süresinin on günden fazla aşılması sınır dışı sebepleri arasında sayılır. Bu eşik, ilk on günün yasal ve ücretsiz olduğu anlamına gelmez. İkamet izninin iptali, izinsiz çalışma ve sahte belge kullanımı gibi başka sebepler de bulunabilir. Süresi dolan izin ile reddedilen uzatma başvurusu aynı olay değildir; uygulanacak bent ve tebliğ edilen karar ayrıca okunmalıdır.

4. Çalışma izni olmadan çalışmanın etkisi

Turizm veya aile amacıyla verilen ikamet izni, tek başına genel çalışma yetkisi sağlamaz. İstisna ya da usulüne uygun muafiyet bulunmadıkça çalışma izni gerekir. Yurt içi başvuruda kural olarak en az altı ay süreyle düzenlenmiş ve başvuru tarihinde geçerli olan ikamet izni aranır; bu ifade, mutlaka Türkiye’de altı ay beklemek gerektiği anlamına gelmez. Başvuruya uygun izin türü ve özel istisnalar ayrıca değerlendirilir.

İşverenin “başvuruyu yaptım” demesi, izin verilmeden işe başlanmasını güvenli hâle getirmez. İş sözleşmesi, izin başvurusu ve onaylanmış çalışma izni birbirinden farklıdır. Çalışanın kendi adına düzenlenmiş iznin işveren, görev ve geçerlilik bilgilerini görmesi; belgeyi bağımsız olarak kontrol etmesi gerekir. İzinsiz çalışma, çalışma mevzuatındaki yaptırımların yanında yabancılar hukuku bakımından da sonuç doğurabilir.

5. Sınır dışı kararında en kritik konu: tebligat ve yargı yolu

Sınır dışı kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir. Dava açıldığı, kararı veren makama da bildirilir. Kanun’un 53/3. maddesine göre yabancının rızası saklı kalmak üzere dava açma süresinde ve dava açılmışsa yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı işlemi uygulanmaz. Bu güvence, idari gözetimi kendiliğinden sona erdirmez.

Kararın fotoğrafı, tebliğ evrakı, tercüme bilgisi ve öğrenme tarihi gecikmeden avukata ulaştırılmalıdır. Süre hesabı internet üzerinden bulunan genel bir takvimle yapılmamalıdır. İkamet reddine karşı açılan dava ile daha sonra verilen sınır dışı kararına karşı açılacak dava birbirine karıştırılmamalıdır. CİMER başvurusu, idareye dilekçe verilmesi veya telefonla bilgi alınması, süresinde açılması gereken davanın yerine geçmez.

6. GGM’de tutulmaya karşı ayrı başvuru

Geri gönderme merkezindeki idari gözetim, sınır dışı kararından ayrı bir özgürlük kısıtlamasıdır. Kanun’un 57. maddesi uyarınca sulh ceza hâkimine başvurulur; incelemenin beş gün içinde sonuçlandırılması öngörülür. Bu beş gün, yabancının itiraz için sahip olduğu son süre değildir. Başvuru gözetimi kendiliğinden durdurmaz; koşulların değişmesi veya ortadan kalkması hâlinde yeniden başvuru mümkündür.

Gözetimin olağan üst sınırı altı aydır. Yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belge vermemesi nedeniyle işlemler tamamlanamıyorsa en fazla altı ay daha uzatma mümkündür. Bu sınırlar, herkesin altı ay tutulmasını zorunlu kılmaz. Aylık gereklilik incelemesi yapılmalı; sabit adres, aile bağları, sağlık durumu ve alternatif yükümlülükler değerlendirilmelidir. Düzenli bildirim ve belirli adreste ikamet gibi seçenekler, somut bir talep ve belgelerle gündeme getirilebilir.

7. Geri gönderme yasağı ve haklara erişim

İşkence veya kötü muamele riski, ciddi sağlık sorunları ve Kanun’un 55. maddesindeki diğer koruyucu durumlar kişi özelinde değerlendirilir. Özbekistan vatandaşlığı tek başına riskin varlığını veya yokluğunu kanıtlamaz. İddia varsa kişisel olaylar, tehditler, yargısal belgeler, sağlık kayıtları ve güncel ülke bilgileri ilişkilendirilmelidir. AYM’nin Y.T. kararı etkili başvuruyu; AİHM’nin Abdolkhani ve Karimnia kararı ise geri gönderme riski, hukuki yardım ve özgürlük güvencelerini anlamak bakımından önemlidir. Bu kararlar farklı tarihlerdeki olaylara ilişkindir; eski usul hükümleri bugüne taşınmamalıdır.

TİHEK’in 2024 yılına ilişkin raporu, ziyaret edilen bazı merkezlerde haklar konusunda bilgilendirme ve avukatla mahrem görüşme bakımından iyileştirme ihtiyaçları tespit etmiştir. Bulgular merkez ve ziyaret tarihiyle sınırlıdır. Bunlardan Özbek vatandaşlarının sistematik olarak daha kötü muamele gördüğü sonucu çıkarılamaz.

Pratik sonuç

Türkiye’ye gelmeden önce kalış günlerini hesaplamak; kalış amacı değiştiğinde uygun izin yolunu belirlemek; tebliğ edilen kararları saklamak ve sınır dışı ile gözetim başvurularını birlikte takip etmek hak kaybını önlemenin temelidir. Anlaşılmayan bir belge, özellikle gönüllü dönüş veya başvurudan vazgeçme beyanı, tercüme edilmeden imzalanmamalıdır. Bu makale genel bilgilendirmedir; kişisel dosyada süre, merci ve güncel uygulama ayrıca kontrol edilmelidir.

Kaynakça

Mevzuat ve çevrimiçi kaynaklar için kontrol tarihi: 12 Eylül 2026. Kaynak numaraları dipnotlarda gösterilmiştir.

• [1] Dışişleri Bakanlığı, Yabancıların Tabi Olduğu Vize Rejimi, ilgili ülke başlıkları (tarihsiz, güncel çevrimiçi liste). Kaynağa erişim
• [2] Türkiye Cumhuriyeti Taşkent Büyükelçiliği, Vize bilgi notu, Özbekistan vatandaşlarının turistik seyahatleri. Kaynağa erişim
• [3] Dışişleri Bakanlığı, Vize Genel Bilgileri (tarihsiz). Kaynağa erişim
• [4] 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, özellikle m.4, 7–11, 19–33, 53–59, 61–63. RG 11.04.2013/28615; değişiklikleri işlenmiş Bakanlık nüshası. Kaynağa erişim
• [5] Göç İdaresi Başkanlığı, İkamet İzni Çeşitleri, kısa dönem ve aile ikamet izni bölümleri (tarihsiz). Kaynağa erişim
• [6] Göç İdaresi Başkanlığı, İkamet: Sıkça Sorulan Sorular (tarihsiz). Kaynağa erişim
• [7] Göç İdaresi Başkanlığı, Yasal Kalış Hakkı İhlalinde Bulunan Yabancılara Uygulanacak Giriş Yasaklarına İlişkin Açıklama, 09.06.2020. Kaynağa erişim
• [8] Göç İdaresi Başkanlığı, Sınır Dışı Etme: yargı yolu, idari gözetim ve alternatif yükümlülükler (tarihsiz). Kaynağa erişim
• [9] 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu, m.6–10, 12, 15, 21–23. RG 13.08.2016/29800; TBMM kabul metni. Kaynağa erişim
• [10] ÇSGB Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü, Çalışma İzni: Sıkça Sorulan Sorular, özellikle sorular 8–9 (tarihsiz). Kaynağa erişim
• [11] AYM Genel Kurulu, Y.T., B. No: 2016/22418, 30.05.2019; RG 09.07.2019/30826; etkili başvuru hakkı ve pilot karar. Kaynağa erişim
• [12] AİHM, Abdolkhani ve Karimnia/Türkiye, No: 30471/08, 22.09.2009, özellikle §§ 72–75, 108–117, 125–135. Kaynağa erişim
• [13] TİHEK, İşkence ve Kötü Muameleye Karşı Ulusal Önleme Mekanizması 2024 Yılı Raporu, Ağustos 2025, basılı s.31–34. Kaynağa erişim

Bu makale, mevzuat ve resmî kaynaklardaki güncel bilgiler esas alınarak 12 Eylül 2026 tarihi itibarıyla hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayınız bakımından bir avukata danışmanızı öneririz.